ประวัติยาเบญจกูล

พิกัดยาร้อน 5 สิ่ง กับแนวคิดการบำรุงธาตุในแพทย์แผนไทย

เบญจกูล หรือ พิกัดเบญจกูล เป็นพิกัดยาสำคัญในเภสัชกรรมไทย ประกอบด้วยเครื่องยา 5 ชนิดที่มีรสร้อน ได้แก่ ดอกดีปลี รากช้าพลู เถาสะค้าน รากเจตมูลเพลิง และเหง้าขิง โดยใช้เป็นองค์ประกอบในตำรับยาไทยหลายตำรับ และมีความสัมพันธ์กับแนวคิดเรื่องธาตุในร่างกายตามศาสตร์การแพทย์แผนไทย

คำว่า “เบญจ” หมายถึง ห้า ส่วนคำว่า “กูล” มีความหมายในลักษณะของหมู่หรือกลุ่ม เมื่อใช้ในบริบทเภสัชกรรมจึงหมายถึงกลุ่มตัวยา 5 ชนิดที่ถูกกำหนดไว้ร่วมกันเป็นพิกัดยา

ที่มาของเบญจกูลตามเรื่องเล่าในตำรา

ตามเรื่องราวที่ถ่ายทอดในตำราเภสัชกรรมไทย กล่าวถึงฤาษีผู้ค้นพบคุณของตัวยาต่าง ๆ จากการทดลองบริโภคสมุนไพรแต่ละชนิด แล้วสังเกตว่าสามารถบรรเทาความผิดปกติของร่างกายในลักษณะที่แตกต่างกันได้

เรื่องเล่านี้อธิบายที่มาของเครื่องยาแต่ละชนิด ดังนี้

1. ฤาษีปัพพะตัง — ดีปลี

ฤาษีปัพพะตังบริโภค ผลหรือดอกดีปลี แล้วเชื่อว่าสามารถช่วยระงับ “อชิณโรค” หรือความเจ็บป่วยที่เกี่ยวข้องกับการกินอาหารหรือของแสลงตามแนวคิดในตำรา

ดีปลีจึงกลายเป็นตัวยาหนึ่งที่มีบทบาทสำคัญในพิกัดเบญจกูล

2. ฤาษีอุธา — รากช้าพลู

ฤาษีอุธาบริโภค รากช้าพลู และเชื่อว่าสามารถช่วยบรรเทาอาการเมื่อยขบหรือความผิดปกติบางประการของร่างกาย

รากช้าพลูจึงถูกนำมาเป็นหนึ่งในเครื่องยา 5 ชนิดของเบญจกูล

3. ฤาษีบุพเทวา — เถาสะค้าน

ฤาษีบุพเทวาบริโภค เถาสะค้าน และเชื่อว่าสามารถช่วยระงับความผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับ เสมหะและวาโย

สะค้านจึงมีบทบาทเด่นในกลุ่มยาที่เกี่ยวข้องกับการกระจายลมและบำรุงธาตุตามแนวคิดแพทย์แผนไทย

4. ฤาษีบุพพรต — รากเจตมูลเพลิง

ฤาษีบุพพรตบริโภค รากเจตมูลเพลิง และเชื่อว่าสามารถช่วยบรรเทาความผิดปกติที่เกิดจากดี ซึ่งทำให้เกิดอาการหนาวหรือเย็นตามแนวคิดในตำรา

รากเจตมูลเพลิงจึงถือเป็นเครื่องยาร้อนสำคัญอีกชนิดหนึ่งในพิกัดเบญจกูล

5. ฤาษีมหิทธิธรรม — เหง้าขิง

ฤาษีมหิทธิธรรมบริโภค เหง้าขิง และเชื่อว่าสามารถช่วยระงับ “ตรีโทษ” หรือความผิดปกติที่เกี่ยวข้องกับสมุฏฐานหลักของร่างกายตามคติการแพทย์แผนไทย

จากนั้นจึงมีการนำตัวยาทั้ง 5 ชนิดมารวมกันเป็นพิกัดที่เรียกว่า เบญจกูล

เบญจกูลกับธาตุในร่างกาย

สิ่งสำคัญที่ทำให้เบญจกูลมีความน่าสนใจในการศึกษาเภสัชกรรมไทย คือการจับคู่เครื่องยาแต่ละชนิดกับธาตุตามแนวคิดดั้งเดิม

🌿 ดอกดีปลี

ประจำธาตุดิน — ปถวีธาตุ

💧 รากช้าพลู

ประจำธาตุน้ำ — อาโปธาตุ

🌬️ เถาสะค้าน

ประจำธาตุลม — วาโยธาตุ

🔥 รากเจตมูลเพลิง

ประจำธาตุไฟ — เตโชธาตุ

🌀 เหง้าขิง

ประจำทวารของร่างกาย — อากาศธาตุ

การจัดตัวยาในลักษณะนี้สะท้อนแนวคิดการแพทย์แผนไทยที่มองร่างกายเป็นระบบของธาตุซึ่งต้องทำงานสัมพันธ์และสมดุลกัน

สรรพคุณโดยรวมของพิกัดเบญจกูล

ตามองค์ความรู้เภสัชกรรมไทย พิกัดเบญจกูลมีสรรพคุณโดยรวมในแนวทาง

• กระจายกองลมและโลหิต

• แก้คูถเสมหะ

• แก้ลมพานไส้

• บำรุงกองธาตุทั้ง 4

• ใช้เป็นยาปรับธาตุในตำรับบางประเภท

ข้อมูลจากคณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ระบุว่าเบญจกูลเป็นตำรับที่ใช้ในแนวทางปรับธาตุ กระจายกองลมและโลหิต และบำรุงกองธาตุทั้ง 4 ตามหลักการแพทย์แผนไทย

ความสำคัญของเบญจกูลในเภสัชกรรมไทย

เบญจกูลไม่ได้มีความสำคัญเพียงเพราะเป็นพิกัดยา 5 สิ่ง แต่ยังเป็นตัวอย่างที่ดีของวิธีคิดแบบ คณาเภสัช คือการนำตัวยาหลายชนิดมารวมกันเป็นกลุ่มโดยมีวัตถุประสงค์และสรรพคุณร่วมกัน

เมื่อศึกษาพิกัดเบญจกูล ผู้เรียนจึงได้เห็นความสัมพันธ์ขององค์ความรู้หลายด้านพร้อมกัน ได้แก่

เภสัชวัตถุ
รู้จักตัวยา 5 ชนิด

↓

สรรพคุณเภสัช
รู้รสและสรรพคุณของแต่ละตัวยา

↓

คณาเภสัช
รู้ว่าตัวยาทั้ง 5 ถูกกำหนดรวมกันเป็น “พิกัดเบญจกูล”

↓

เภสัชกรรม
รู้วิธีนำพิกัดไปใช้เป็นส่วนหนึ่งของตำรับยา

จึงถือได้ว่าเบญจกูลเป็นหนึ่งในตัวอย่างพื้นฐานที่ช่วยให้เข้าใจโครงสร้างของการศึกษาเภสัชกรรมไทยได้อย่างชัดเจน

🧠 ทริคจำก่อนสอบ : เบญจกูล

คำว่า เบญจ = 5

จึงต้องจำเครื่องยาให้ได้ 5 อย่าง

🌶️ ดีปลี
🌿 ช้าพลู
🌿 สะค้าน
🔥 เจตมูลเพลิง
🫚 ขิง

สูตรจำสั้น ๆ

“ดี – ช้า – สะ – เจต – ขิง”

หรือจำพร้อมธาตุว่า

🌍 ดีปลี = ดิน
💧 ช้าพลู = น้ำ
🌬️ สะค้าน = ลม
🔥 เจตมูลเพลิง = ไฟ
🌀 ขิง = อากาศ

✨ สูตรจำธาตุ

ดิน ดี
น้ำ ช้า
ลม สะ
ไฟ เจต
อากาศ ขิง

🎯 PikadThai Exam Tip

หากข้อสอบถามว่า “พิกัดเบญจกูลประกอบด้วยอะไรบ้าง”

ให้เริ่มจาก

ดีปลี – ช้าพลู – สะค้าน – เจตมูลเพลิง – ขิง

แล้วอย่าลืม ส่วนที่ใช้

• ดอกดีปลี

• รากช้าพลู

• เถาสะค้าน

• รากเจตมูลเพลิง

• เหง้าขิง

จุดที่มักผิดในการสอบคือ จำชื่อพืชได้ แต่จำส่วนที่ใช้ไม่ได้

ดังนั้นควรจำเป็นชุดว่า

ดอกดีปลี – รากช้าพลู – เถาสะค้าน – รากเจตมูลเพลิง – เหง้าขิง

จะครบถ้วนกว่าการจำเพียงชื่อสมุนไพร