หลักเภสัช 4 ประการ

พื้นฐานสำคัญของการศึกษาเภสัชกรรมไทย

การศึกษาเภสัชกรรมไทยไม่ได้หมายถึงการจดจำชื่อสมุนไพรหรือสรรพคุณของยาเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเข้าใจตั้งแต่ ตัวยาคืออะไร มีลักษณะอย่างไร มีสรรพคุณอย่างไร สามารถนำตัวยาหลายชนิดมาจัดเป็นกลุ่มหรือพิกัดได้อย่างไร และสุดท้ายจะนำตัวยาเหล่านั้นมาปรุงเป็นยาอย่างไร

องค์ความรู้พื้นฐานดังกล่าวเรียกว่า “หลักเภสัช 4 ประการ” ได้แก่

1. เภสัชวัตถุ

2. สรรพคุณเภสัช

3. คณาเภสัช

4. เภสัชกรรม

ทั้ง 4 หลักมีความสัมพันธ์ต่อเนื่องกัน เปรียบเสมือนขั้นตอนของการเรียนรู้ตั้งแต่ “รู้จักตัวยา” → “รู้ฤทธิ์และสรรพคุณ” → “รู้การจัดหมวดและการประกอบตัวยา” → “รู้วิธีปรุงยา”

---

1. เภสัชวัตถุ

รู้จักวัตถุที่นำมาใช้เป็นยา

เภสัชวัตถุ หมายถึง การศึกษาวัตถุหรือสิ่งต่าง ๆ ที่นำมาใช้เป็นเครื่องยา เพื่อใช้ในการบำบัด บรรเทา หรือรักษาอาการเจ็บป่วย

หัวใจสำคัญของเภสัชวัตถุคือ “ต้องรู้จักตัวยาให้ถูกต้องก่อนนำมาใช้”

ผู้ศึกษาเภสัชกรรมจึงต้องสามารถพิจารณาและจำแนกตัวยาได้จากลักษณะพื้นฐาน เช่น

• ชื่อของตัวยา

• ลักษณะของวัตถุ

• รูปร่าง

• สี

• กลิ่น

• รส

• ส่วนที่นำมาใช้

• แหล่งที่มา

• ลักษณะที่แตกต่างจากวัตถุชนิดอื่น

การรู้จักตัวยาอย่างถูกต้องมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะสมุนไพรหรือวัตถุบางชนิดอาจมีรูปร่าง ชื่อพื้นบ้าน หรือชื่อเรียกใกล้เคียงกัน แต่มีสรรพคุณและความปลอดภัยแตกต่างกัน

---

เภสัชวัตถุแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่

1. พืชวัตถุ 🌿

หมายถึง สิ่งที่ได้มาจากพืชและนำมาใช้เป็นยา

พืชวัตถุถือเป็นกลุ่มเครื่องยาที่มีบทบาทอย่างมากในตำรับยาไทย โดยสามารถนำส่วนต่าง ๆ ของพืชมาใช้ได้ เช่น

• ราก

• หัว

• เหง้า

• ต้น

• แก่น

• กระพี้

• เปลือกต้น

• ใบ

• ดอก

• เกสร

• ผล

• เมล็ด

• ยาง

• น้ำมัน

• ทั้งต้น

อย่างไรก็ตาม พืชชนิดเดียวกันไม่ได้หมายความว่าทุกส่วนจะมีสรรพคุณเหมือนกัน

ตัวอย่างเช่น รากของพืชชนิดหนึ่งอาจมีสรรพคุณอย่างหนึ่ง ขณะที่ใบ ดอก หรือผลของพืชชนิดเดียวกันอาจมีสรรพคุณแตกต่างออกไป

ดังนั้น การระบุเพียงชื่อสมุนไพรจึงยังไม่เพียงพอ ต้องระบุให้ได้ว่า “ใช้ส่วนใดของพืช”

---

2. สัตว์วัตถุ 🐚

หมายถึง วัตถุที่ได้จากสัตว์หรือส่วนประกอบของสัตว์ และถูกนำมาใช้เป็นเครื่องยาตามตำรับยาไทย

อาจเป็นส่วนต่าง ๆ เช่น

• เขา

• เขี้ยว

• กระดูก

• หนัง

• เปลือก

• ดี

• ไข

• น้ำมัน

• หรือผลิตผลบางชนิดจากสัตว์

การศึกษาในส่วนนี้ต้องรู้จักชนิดของสัตว์ ส่วนที่ใช้ และวิธีเตรียมวัตถุให้เหมาะสมก่อนนำไปใช้เป็นยา

ในบริบทปัจจุบัน การใช้สัตว์วัตถุต้องคำนึงถึงกฎหมาย การอนุรักษ์สัตว์ป่า และข้อกำหนดด้านความปลอดภัยร่วมด้วย

---

3. ธาตุวัตถุ 🪨

หมายถึง วัตถุที่ได้จากแร่ธาตุหรือสิ่งที่ไม่ใช่พืชและสัตว์ ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นเครื่องยา

ตัวอย่างกลุ่มของธาตุวัตถุ เช่น

• เกลือชนิดต่าง ๆ

• กำมะถัน

• สารจากแร่

• ดินหรือหินบางชนิด

• สารอนินทรีย์ที่ใช้ตามตำรับยา

ธาตุวัตถุบางชนิดไม่สามารถนำมาใช้ได้ทันที แต่ต้องผ่านกรรมวิธีเตรียมหรือการทำให้บริสุทธิ์ก่อน เพื่อให้เหมาะสมต่อการนำไปประกอบยา

---

สิ่งที่ต้องรู้เมื่อศึกษาเภสัชวัตถุ

การเรียนเภสัชวัตถุจึงไม่ใช่การจำเพียงชื่อสมุนไพร แต่ต้องสามารถตอบได้ว่า

“นี่คือตัวยาอะไร มาจากไหน ใช้ส่วนใด มีลักษณะอย่างไร สีอะไร กลิ่นอย่างไร และมีรสอย่างไร”

การจำแนกตัวยาได้ถูกต้องจึงเป็นขั้นแรกของการประกอบยาอย่างปลอดภัย

หัวใจของเภสัชวัตถุ

รู้จักยาให้ถูกต้น ถูกชนิด ถูกส่วน ก่อนศึกษาว่ายานั้นรักษาอะไร

---

2. สรรพคุณเภสัช

รู้ว่าตัวยานั้นมีคุณสมบัติและสรรพคุณอย่างไร

เมื่อรู้จักตัวยาแล้ว ขั้นต่อไปคือการศึกษา สรรพคุณเภสัช

สรรพคุณเภสัช หมายถึง การศึกษาคุณสมบัติและสรรพคุณของเภสัชวัตถุแต่ละชนิดว่า เมื่อนำมาใช้เป็นยาแล้วมีผลต่อร่างกายอย่างไร และเหมาะสำหรับใช้ในลักษณะใด

หากเภสัชวัตถุตอบคำถามว่า

“นี่คือตัวยาอะไร?”

สรรพคุณเภสัชจะตอบคำถามว่า

“ตัวยานี้ใช้ทำอะไร?”

---

“รสยา” เป็นพื้นฐานสำคัญของสรรพคุณเภสัช

ในองค์ความรู้เภสัชกรรมไทย รสของตัวยา มีความสัมพันธ์กับสรรพคุณของยา

การรู้รสจึงเป็นหนึ่งในวิธีสำคัญที่ใช้ในการพิจารณาคุณสมบัติของตัวยา

ตัวอย่างแนวคิด เช่น

• ยารสร้อน มักสัมพันธ์กับการกระจายลมและความเย็น

• ยารสฝาด มักสัมพันธ์กับการสมาน

• ยารสขม มักสัมพันธ์กับการแก้ไข้หรืออาการทางความร้อนบางประเภท

• ยารสหวาน มักเกี่ยวข้องกับการบำรุง

• ยารสหอมเย็น มักสัมพันธ์กับการบำรุงหัวใจและทำให้ชื่นใจ

อย่างไรก็ตาม การพิจารณาสรรพคุณของยาไม่ได้ใช้รสเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาร่วมกับชนิดของตัวยา ส่วนที่ใช้ ขนาด วิธีปรุง และบริบทของตำรับยา

---

การศึกษารสยา

ในตำราเภสัชกรรมไทยมีการจัดระบบเรื่องรสยาไว้หลายระดับ เช่น

รสประธาน

เป็นการจำแนกลักษณะของยาในภาพรวมออกเป็นกลุ่มใหญ่ เพื่อช่วยให้เข้าใจแนวทางของฤทธิ์ยา

รสยา 9 รส

เป็นการจำแนกรสของตัวยาอย่างละเอียดขึ้น เพื่อใช้พิจารณาสรรพคุณและการนำยาไปใช้

รสยาที่สัมพันธ์กับธาตุและอาการ

การแพทย์แผนไทยยังพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างรสยา ธาตุ และสมุฏฐานของโรค เพื่อเลือกยาที่เหมาะสมกับภาวะของผู้ป่วย

---

ทำไมต้องรู้สรรพคุณของตัวยา

การรู้จักชื่อสมุนไพรเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอต่อการปรุงยา

ผู้ประกอบวิชาเภสัชกรรมต้องรู้ว่า

• ตัวยานี้มีสรรพคุณอะไร

• มีรสอย่างไร

• ใช้กับอาการใด

• ใช้เป็นยาหลักหรือยาเสริม

• มีข้อควรระวังหรือไม่

• เมื่อใช้ร่วมกับยาอื่นจะส่งเสริมหรือลดทอนกันอย่างไร

องค์ความรู้ดังกล่าวช่วยให้การเลือกใช้ตัวยาเป็นไปอย่างมีเหตุผล ไม่ใช่การเลือกสมุนไพรจากความคุ้นเคยหรือคำบอกเล่าเพียงอย่างเดียว

หัวใจของสรรพคุณเภสัช

รู้ตัวยาแล้ว ต้องรู้ด้วยว่ายานั้นมีรสอย่างไร มีคุณสมบัติอย่างไร และใช้เพื่ออะไร

---

3. คณาเภสัช

รู้จักการจัดหมวดและการรวมตัวยาหลายชนิดเข้าด้วยกัน

คำว่า “คณา” มีความหมายเกี่ยวกับหมู่ กลุ่ม หรือการรวมกัน

คณาเภสัช จึงหมายถึง การศึกษาการจัดหมวดหมู่ของเภสัชวัตถุหลายชนิด โดยนำตัวยาที่มีคุณสมบัติหรือวัตถุประสงค์เกี่ยวข้องกันมารวมเรียกเป็นชื่อเดียว เพื่อให้ง่ายต่อการศึกษา การจดจำ และการนำไปประกอบตำรับยา

คณาเภสัชจึงเป็นขั้นที่สูงขึ้นจากการรู้จักยาเป็นรายตัว

จากเดิมที่เรียนว่า

“ดีปลีมีสรรพคุณอะไร”

จะพัฒนาไปสู่การรู้ว่า

“เมื่อนำดีปลีไปรวมกับตัวยาอื่น จะกลายเป็นพิกัดยาใด และพิกัดนั้นมีวัตถุประสงค์อะไร”

---

แนวคิดของการจัดกลุ่มยา

การแพทย์แผนไทยมีการรวมตัวยาหลายชนิดเข้าด้วยกันตามหลักเกณฑ์ต่าง ๆ

เช่น

• มีจำนวนตัวยาตามที่กำหนด

• มีคุณสมบัติใกล้เคียงกัน

• มีชื่อหรือส่วนประกอบที่สัมพันธ์กัน

• มีสรรพคุณร่วมกัน

• ใช้ประกอบตำรับในวัตถุประสงค์เดียวกัน

กลุ่มตัวยาเหล่านี้เรียกโดยรวมว่า “พิกัดยา” หรือกลุ่มยาในรูปแบบต่าง ๆ ตามหลักคณาเภสัช

---

ตัวอย่างของแนวคิดคณาเภสัช

หนึ่งในตัวอย่างที่ผู้เรียนเภสัชกรรมไทยมักพบคือ

เบญจกูล

ประกอบด้วยตัวยา 5 ชนิด ได้แก่

• ดีปลี

• รากช้าพลู

• เถาสะค้าน

• รากเจตมูลเพลิง

• เหง้าขิง

เมื่อตัวยาทั้ง 5 ชนิดถูกกำหนดให้อยู่ร่วมกัน จะไม่ได้มองแต่ละตัวยาแบบแยกส่วนเท่านั้น แต่จะศึกษาคุณสมบัติของ “กลุ่มเบญจกูล” ในฐานะคณะยา

นี่คือหัวใจของคณาเภสัช

---

การศึกษาพิกัดยา

ในหลักคณาเภสัชมีการศึกษารูปแบบการรวมตัวยาหลายประเภท เช่น

จุลพิกัด

เป็นการจัดตัวยาที่มีลักษณะ ชื่อ หรือความสัมพันธ์บางประการเข้าไว้ด้วยกันในกลุ่มขนาดเล็ก

พิกัดยา

เป็นการกำหนดตัวยาหลายชนิดรวมกันเป็นหมวดหรือกลุ่ม โดยมีชื่อเรียกเฉพาะของพิกัดนั้น

ตัวเลขหรือชื่อของพิกัดมักสัมพันธ์กับจำนวนหรือคุณลักษณะของตัวยาที่อยู่ภายในกลุ่ม

ตัวอย่างคำที่พบในการเรียนเภสัชกรรมไทย เช่น

• พิกัดตรี

• พิกัดจตุ

• พิกัดเบญจ

• พิกัดสัตต

• พิกัดนว

การเรียนพิกัดยาไม่ใช่เพียงจำชื่อ แต่ต้องรู้ด้วยว่า พิกัดนั้นประกอบด้วยตัวยาใด และมีสรรพคุณโดยรวมอย่างไร

มหาพิกัด

เป็นการนำหลักของพิกัดยามาพิจารณาในระดับที่ซับซ้อนขึ้น โดยอาจมีการกำหนดสัดส่วนของตัวยาให้แตกต่างกันตามวัตถุประสงค์ของตำรับหรือสมุฏฐานที่ต้องการแก้

ดังนั้น ในคณาเภสัชจึงไม่ได้มีเพียงคำถามว่า

“ใส่อะไรบ้าง?”

แต่ยังต้องพิจารณาว่า

“ใส่ในสัดส่วนเท่าใด และเพราะเหตุใด?”

---

ความสำคัญของคณาเภสัช

คณาเภสัชช่วยให้ผู้เรียนมองเห็นว่า ยาไทยไม่ได้ประกอบด้วยสมุนไพรเดี่ยวเพียงอย่างเดียว

ตำรับยาจำนวนมากเกิดจากการใช้ตัวยาหลายชนิดร่วมกัน โดยแต่ละตัวอาจทำหน้าที่แตกต่างกัน เช่น

• เป็นตัวยาหลัก

• ช่วยเสริมฤทธิ์

• ช่วยปรับสมดุลของตำรับ

• ช่วยแต่งรสหรือกลิ่น

• ช่วยให้ตำรับเหมาะสมกับอาการมากขึ้น

การเข้าใจคณาเภสัชจึงเป็นพื้นฐานสำคัญก่อนเข้าสู่การเรียนตำรับยาอย่างลึกซึ้ง

หัวใจของคณาเภสัช

รู้จักยาเป็นรายตัวแล้ว ต้องรู้จักการรวมยาเป็นหมู่และเข้าใจเหตุผลของการจัดกลุ่ม

---

4. เภสัชกรรม

รู้วิธีนำตัวยามาปรุงเป็นยา

เภสัชกรรม หมายถึง ความรู้และกระบวนการเกี่ยวกับการนำเภสัชวัตถุมาปรุง ผสม หรือเตรียมเป็นยา ตามหลักเกณฑ์ของตำรับหรือใบสั่งยา

หาก 3 หลักแรกตอบว่า

• ตัวยาคืออะไร

• มีสรรพคุณอะไร

• จะนำตัวยาใดมารวมกัน

เภสัชกรรมจะตอบคำถามสุดท้ายว่า

“แล้วจะนำยาเหล่านั้นมาทำเป็นยาอย่างไร?”

---

ขั้นตอนของเภสัชกรรมเริ่มตั้งแต่ก่อนปรุงยา

การปรุงยาไม่ได้เริ่มต้นเมื่อใส่สมุนไพรลงในหม้อเท่านั้น แต่เริ่มตั้งแต่การเตรียมวัตถุดิบ

ตัวอย่างกระบวนการ ได้แก่

1. การคัดเลือกตัวยา

ต้องเลือกตัวยาที่ถูกชนิด ถูกส่วน และมีคุณภาพเหมาะสม

ต้องตรวจสอบว่าไม่มี

• เชื้อรา

• สิ่งสกปรก

• การปนเปื้อน

• การเสื่อมคุณภาพ

• วัตถุอื่นเจือปน

---

2. การทำความสะอาด

ตัวยาต้องได้รับการทำความสะอาดอย่างเหมาะสมก่อนนำมาปรุง

วัตถุดิบแต่ละชนิดอาจใช้วิธีทำความสะอาดแตกต่างกันตามธรรมชาติของตัวยา

---

3. การแปรรูปเบื้องต้น

สมุนไพรอาจต้องผ่านกระบวนการ เช่น

• หั่น

• ซอย

• สับ

• บด

• ตำ

• ฝาน

• ทำให้แห้ง

• คั่ว

• สะตุ

• ประสะ

วิธีเหล่านี้มีผลต่อคุณสมบัติของตัวยาและความเหมาะสมในการนำไปปรุงตำรับ

---

การสะตุและการประสะ

ในเภสัชกรรมไทย ตัวยาบางชนิดต้องผ่านกรรมวิธีเฉพาะก่อนใช้

การสะตุ

เป็นกรรมวิธีเตรียมตัวยาบางชนิด เพื่อทำให้ตัวยามีคุณสมบัติเหมาะสมต่อการใช้ ลดสิ่งไม่พึงประสงค์ หรือเปลี่ยนสภาพของตัวยาตามหลักเภสัชกรรมไทย

การประสะ

เป็นกรรมวิธีที่ใช้กับตัวยาบางชนิด เพื่อช่วยลดหรือขจัดส่วนที่ไม่ต้องการ และทำให้ตัวยาเหมาะสมสำหรับนำไปใช้ในตำรับ

การเตรียมตัวยาเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า วัตถุจากธรรมชาติไม่ได้หมายความว่าจะสามารถนำมาใช้เป็นยาได้ทันทีเสมอไป

---

รูปแบบของการปรุงยา

เมื่อเตรียมวัตถุดิบแล้ว สามารถนำมาปรุงเป็นยาได้หลายรูปแบบตามตำรับ เช่น

ยาต้ม

นำตัวยาไปต้มกับน้ำตามสัดส่วนและระยะเวลาที่กำหนด แล้วนำน้ำยาไปใช้

ยาชง

ใช้น้ำร้อนชงตัวยา แล้วพักไว้ให้ตัวยาละลายหรือสารสำคัญออกมาในน้ำ

ยาผง

นำตัวยาแห้งมาบดให้ละเอียด แล้วนำผงยาไปใช้ตามวิธีที่กำหนด

ยาลูกกลอน

นำผงยามาผสมกับสารที่ช่วยให้ยาจับตัว แล้วปั้นเป็นเม็ดหรือลูกกลอน

ยาดอง

นำตัวยาแช่ในตัวทำละลายตามวิธีของตำรับ เพื่อสกัดองค์ประกอบจากตัวยา

ยาพอก

นำตัวยามาเตรียมให้เหมาะสมแล้วใช้พอกบริเวณภายนอกร่างกาย

ยาประคบ

นำตัวยาหลายชนิดมารวมกันในห่อผ้า แล้วใช้ความร้อนและการประคบเพื่อใช้ภายนอก

นอกจากนี้ยังมีรูปแบบยาอื่น ๆ อีกหลายชนิดตามตำรับและวัตถุประสงค์ในการใช้

---

การชั่งและสัดส่วนของยา

อีกส่วนสำคัญของเภสัชกรรมคือ ปริมาณและสัดส่วน

สมุนไพรชนิดเดียวกัน หากใช้ในปริมาณต่างกัน หรือใช้ร่วมกับตัวยาอื่นในสัดส่วนต่างกัน อาจทำให้ตำรับมีคุณสมบัติแตกต่างกัน

ผู้ปรุงยาจึงต้อง

• ชั่งยาให้ถูกต้อง

• ใช้หน่วยตามตำรับ

• เข้าใจสัดส่วนของตัวยา

• ไม่เพิ่มหรือลดตัวยาโดยไม่มีเหตุผล

• รักษาความสม่ำเสมอของตำรับ

---

ความสะอาดและความปลอดภัยในการปรุงยา

เภสัชกรรมไทยต้องดำเนินควบคู่กับ จรรยาเภสัช

เครื่องมือ ภาชนะ สถานที่ และผู้ปรุงยาต้องสะอาด

เพราะต่อให้เลือกสมุนไพรถูกชนิดและมีตำรับถูกต้อง หากกระบวนการผลิตไม่สะอาดหรือไม่เหมาะสม ยาที่ได้ก็อาจไม่มีคุณภาพหรือก่ออันตรายได้

ดังนั้น เภสัชกรรมจึงเป็นทั้ง ศาสตร์ของการปรุงยาและศาสตร์ของความละเอียดรอบคอบ

หัวใจของเภสัชกรรม

รู้จักยา รู้สรรพคุณ และรู้พิกัดแล้ว ต้องสามารถนำความรู้ทั้งหมดมาปรุงเป็นยาได้อย่างถูกต้อง สะอาด และเหมาะสม

---

ความสัมพันธ์ของหลักเภสัช 4

หลักเภสัชทั้ง 4 ไม่ได้แยกขาดออกจากกัน แต่เป็นองค์ความรู้ที่เชื่อมต่อกันเป็นลำดับ

1. เภสัชวัตถุ

🌿 รู้จักตัวยา

“นี่คืออะไร?”

⬇️

2. สรรพคุณเภสัช

💊 รู้คุณสมบัติและสรรพคุณ

“ใช้ทำอะไร?”

⬇️

3. คณาเภสัช

🧩 รู้จักการจัดกลุ่มและประกอบตัวยา

“ใช้ร่วมกับอะไร?”

⬇️

4. เภสัชกรรม

⚗️ รู้วิธีปรุงยา

“นำมาทำเป็นยาอย่างไร?”

---

🧠 ทริคจำก่อนสอบ : หลักเภสัช 4

จำเพียง 4 คำ

🌿 วัตถุ

= รู้จักยา

💊 สรรพคุณ

= รู้ฤทธิ์ยา

🧩 คณา

= รู้กลุ่มยา

⚗️ กรรม

= รู้ปรุงยา

✨ สูตรจำสั้นที่สุด

“รู้ยา → รู้ฤทธิ์ → รู้กลุ่ม → รู้ปรุง”

หรือจำเป็นคำถาม 4 ข้อ

🌿 อะไร? = เภสัชวัตถุ
💊 ทำอะไร? = สรรพคุณเภสัช
🧩 อยู่กับอะไร? = คณาเภสัช
⚗️ ทำอย่างไร? = เภสัชกรรม

PikadThai Exam Tip

หากข้อสอบถามว่า “หลักเภสัช 4 มีอะไรบ้าง”

ให้เริ่มจากคำว่า

วัตถุ – สรรพคุณ – คณา – กรรม

แล้วขยายความว่า

เภสัชวัตถุ รู้จักตัวยา
สรรพคุณเภสัช รู้จักสรรพคุณยา
คณาเภสัช รู้จักการจัดกลุ่มหรือพิกัดยา
เภสัชกรรม รู้จักการปรุงยา

เมื่อเข้าใจลำดับนี้ จะไม่จำสลับกัน และสามารถเชื่อมโยงไปสู่บทเรียนเรื่องสมุนไพร รสยา พิกัดยา และตำรับยาได้ง่ายขึ้น