🌿 สรรพคุณเภสัช

รู้จักคุณของตัวยาผ่าน “รสยา” จากรสประธานสู่รสของเภสัชวัตถุ

สรรพคุณเภสัช คือ การศึกษาสรรพคุณของวัตถุที่นำมาใช้เป็นยา เพื่อให้รู้ว่าตัวยาแต่ละชนิดมีคุณสมบัติในการรักษาหรือบรรเทาอาการอย่างไร

การรู้จักเพียงชื่อของสมุนไพรหรือเภสัชวัตถุจึงยังไม่เพียงพอ เพราะเมื่อต้องพิจารณาว่า “ตัวยานี้ใช้ประโยชน์อะไร” สิ่งสำคัญประการหนึ่งที่ต้องรู้คือ รสยา

ในทางเภสัชกรรมไทย รสของสมุนไพรแต่ละชนิดสัมพันธ์กับสรรพคุณของตัวยา รสที่แตกต่างกันย่อมมีแนวสรรพคุณแตกต่างกัน การศึกษาสรรพคุณเภสัชจึงต้องฝึกให้รู้จักรสของยาอย่างถูกต้อง แล้วจึงเชื่อมโยงไปสู่สรรพคุณของตัวยานั้น

กล่าวอย่างง่ายได้ว่า

รู้จักตัวยา → รู้รสยา → เข้าใจสรรพคุณ

การจำแนกรสยาในบทสรรพคุณเภสัชสามารถแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะใหญ่

1. ยารสประธาน แบ่งเป็น 3 รส

2. รสของตัวยา ซึ่งมีการกล่าวถึงในคัมภีร์และแนวการศึกษาหลายระบบ ได้แก่ รสยา 4 รส, 6 รส, 8 รส และรสยา 9 รส โดยนิยมศึกษารสจืดเพิ่มเติมเป็น 9+1 รส

---

🫖 1. ยารสประธาน 3 รส

ยารสประธาน หมายถึง รสโดยรวมของยาที่นำตัวยาหลายชนิดมาปรุงหรือผสมเป็นตำรับสำเร็จแล้ว

แม้เภสัชวัตถุแต่ละชนิดในตำรับจะมีรสเฉพาะของตนเอง แต่เมื่อปรุงรวมกันแล้ว ตำรับจะมีรสหลักที่แสดงออกมา เรียกว่า รสประธาน

แบ่งออกเป็น 3 รส ได้แก่

❄️ รสเย็น
🔥 รสร้อน
🌿 รสสุขุม

---

❄️ 1.1 ยารสเย็น

ยาที่เมื่อปรุงขึ้นแล้วมีรสเย็น มักประกอบด้วยตัวยาประเภทพืช สัตว์ หรือธาตุที่มีลักษณะไม่ร้อน เช่น เขาสัตว์ เขี้ยวสัตว์ เป็นต้น

ตัวอย่างตำรับที่จัดเป็นยารสเย็น เช่น

• ยามหานิล

• ยามหากาฬ

• ยาเขียว

สรรพคุณสำคัญ

ยารสเย็นมีสรรพคุณสัมพันธ์กับการ

• แก้ กองเตโชธาตุ (ธาตุไฟ)

• แก้ไข้

• ระงับความร้อน

• ใช้สำหรับแก้ไขในกองฤดูร้อน

💡 จำง่าย

เย็น → ระงับร้อน → แก้กองไฟ

---

🔥 1.2 ยารสร้อน

ยารสร้อน คือ ยาที่ประกอบด้วยพืช สัตว์ หรือธาตุที่มีรสร้อน เช่น

• เบญจกูล

• ตรีกฏุก

• กะเพรา

• และเครื่องยาร้อนอื่น ๆ

เมื่อนำมาปรุงจะได้ตำรับที่มีรสร้อน เช่น ยาที่ใช้ในทางแก้ลมและกระตุ้นธาตุ

สรรพคุณสำคัญ

ยารสร้อนมีสรรพคุณสัมพันธ์กับการ

• แก้ กองวาโยธาตุ (ธาตุลม)

• แก้ลมกองหยาบ

• แก้ลมจุกเสียดแน่น

• แก้ลมพรรดึก

• บำรุงธาตุ

• ใช้สำหรับแก้ไขในกองฤดูฝน

💡 จำง่าย

ร้อน → แก้ลม → กระตุ้นธาตุ

---

🌿 1.3 ยารสสุขุม

ยารสสุขุมมักประกอบด้วยเครื่องยาที่ไม่ร้อน เช่น

• โกฐ

• เทียน

• กฤษณา

• กระลำพัก

• จันทน์เทศ

• เครื่องเทศที่ไม่ร้อน

เมื่อนำมาปรุงเป็นตำรับ เช่น กลุ่มยาหอม จะให้ลักษณะของ รสสุขุม

สรรพคุณสำคัญ

ยารสสุขุมสัมพันธ์กับการ

• แก้ กองอาโปธาตุ (ธาตุน้ำ)

• ใช้แก้ไข้ในกรณีที่ไม่เหมาะกับยารสเย็น

• แก้ลมกองละเอียด

• แก้วิงเวียน

• แก้ใจสั่น หวั่นไหว

• บำรุงกำลัง

• ใช้สำหรับแก้ไขในกองฤดูหนาว

💡 จำง่าย

สุขุม → แก้น้ำ + ลมละเอียด

---

🧠 PikadThai Understanding

“รสประธาน” กับ “รสของตัวยา” ต่างกันอย่างไร?

ส่วนนี้เป็นจุดสำคัญมากในการเรียนสรรพคุณเภสัช

รสประธาน

เป็น รสโดยรวมของตำรับยาที่ปรุงสำเร็จแล้ว

มี 3 รส คือ

เย็น • ร้อน • สุขุม

รสของตัวยา

เป็น รสประจำของเภสัชวัตถุแต่ละชนิด

เช่น ตัวยาหนึ่งอาจมีรสฝาด อีกชนิดหนึ่งมีรสหวาน หรืออีกชนิดหนึ่งมีรสเผ็ดร้อน

ดังนั้น

ตัวยาหลายรส → นำมาประกอบตำรับ → เกิดรสประธานของตำรับ

นี่คือความสัมพันธ์ระหว่าง เภสัชวัตถุ → รสยา → ตำรับยา

---

📚 2. รสของตัวยา

การศึกษารสของตัวยาไม่ได้ปรากฏเพียงรูปแบบเดียว ในองค์ความรู้ทางการแพทย์แผนไทยมีการกล่าวถึงการจำแนกรสยาไว้หลายระบบ

ได้แก่

• รสยา 4 รส

• รสยา 6 รส

• รสยา 8 รส

• รสยา 9 รส

• และรสจืด ซึ่งนิยมศึกษาเพิ่มเติมเป็น 9+1 รส

แต่ละระบบมีที่มาและมุมมองในการอธิบายรสแตกต่างกัน

---

4️⃣ รสยา 4 รส

กล่าวไว้ใน “คัมภีร์ธาตุวิภังค์”

คัมภีร์ธาตุวิภังค์ กล่าวถึงรสยา 4 รส และความสัมพันธ์ของรสกับการซาบไปยังส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ดังนี้

1. รสฝาด

ซาบไปในผิวเนื้อและเส้นเอ็น

2. รสเผ็ด

ซาบไปในผิวหนังทุกเส้นขน

3. รสเค็ม

ซาบไปในทุกเส้นเอ็นและกระดูกทั่วสรรพางค์กาย

4. รสเปรี้ยว

ซาบไปในเส้นเอ็นทั่วสรรพางค์กาย

💡 สูตรจำ

ฝาด – เผ็ด – เค็ม – เปรี้ยว

จุดเด่นของระบบ 4 รส คือ การอธิบาย ทิศทางการซาบของรสเข้าสู่ส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

---

6️⃣ รสยา 6 รส

กล่าวไว้ใน “คัมภีร์วรโยคสาร”

คัมภีร์วรโยคสาร กล่าวถึงรสยา 6 รส โดยมีชื่อเรียกเฉพาะของแต่ละรส ดังนี้

---

1. มธุระ — รสหวาน

มธุระ หมายถึง รสหวาน

มีลักษณะ

ชอบกับยาให้เจริญรสธาตุ

---

2. อัมพีระ — รสเปรี้ยว

อัมพีระ หมายถึง รสเปรี้ยว

มีลักษณะสำคัญ คือ

• ทำให้ดี ลม และเสลดอนุโลมตามซึ่งตน

• เจริญรสอาหาร

• บำรุงไฟธาตุ

• กระทำสารพัดพิษให้สุก

มีข้อสังเกตว่า

ถ้าใช้เป็น เกิดคุณ หากใช้ไม่เป็น อาจเกิดโทษ

---

3. ลวณะ — รสเค็ม

ลวณะ หมายถึง รสเค็ม

มีลักษณะ

• เผาโทษเฉพาะ

• ช่วยให้เจริญไฟธาตุ

---

4. กฏุกะ — รสเผ็ด

กฏุกะ หมายถึง รสเผ็ด

มีลักษณะ

• กระทำให้กำลังน้อย

• ระงับความเกียจคร้าน

• ระงับพิษไม่ให้เจริญ

• บำรุงไฟธาตุ

• ช่วยให้อาหารสุก

---

5. ติตติกะ — รสขม

ติตติกะ หมายถึง รสขม

มีลักษณะ

• เจริญไฟธาตุ

• แก้ร้อน

• แก้กระหายน้ำ

• กระทำให้มูตรและคูถบริสุทธิ์

• เจริญรสอาหาร

---

6. กะสาวะ — รสฝาด

กะสาวะ หมายถึง รสฝาด

มีลักษณะ

• เจริญไฟธาตุ

• แก้กระหายน้ำ

• ทำให้ผิวกายและเนื้อเจริญ

---

🔺 ความสัมพันธ์ของรส 3 รสกับธาตุที่กำเริบ

คัมภีร์วรโยคสารยังกล่าวถึงการรวมรสบางกลุ่มไว้ด้วย

ทำให้ลมกำเริบ

เผ็ด + ขม + ฝาด

ทำให้ดีกำเริบ

เผ็ด + เปรี้ยว + เค็ม

ทำให้เสลดกำเริบ

หวาน + เปรี้ยว + เค็ม

🧠 PikadThai Tip

การเรียนรสยา 6 รส ควรจำ ชื่อเฉพาะกับชื่อรสเป็นคู่ เช่น

มธุระ = หวาน
อัมพีระ = เปรี้ยว
ลวณะ = เค็ม
กฏุกะ = เผ็ด
ติตติกะ = ขม
กะสาวะ = ฝาด

จะช่วยให้กลับมาอ่านคัมภีร์หรือเอกสารเก่าได้ง่ายขึ้น

---

8️⃣ รสยา 8 รส

กล่าวไว้ใน “คัมภีร์ธาตุวิวรณ์”

คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ กล่าวถึงยา 8 รส โดยอธิบายความสัมพันธ์ของรสกับส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ดังนี้

ลำดับ	รสยา	ลักษณะการซาบ
1	รสขม	ย่อมซาบไปตามผิวหนัง
2	รสฝาด	ย่อมซาบมังสา หรือซาบเนื้อ
3	รสเค็ม	ซาบเส้นเอ็น
4	รสเผ็ดและรสร้อน	ซาบกระดูกมิได้เว้น
5	รสหวาน	ย่อมซึมซาบลำไส้ใหญ่
6	รสเปรี้ยว	ซาบลำไส้น้อย
7	รสเย็นหอม	ซาบหัวใจ
8	รสมัน	ซาบที่ข้อต่อต่าง ๆ

💡 จุดสังเกต

ระบบรสยา 8 รสมีลักษณะเด่นตรงที่อธิบายว่า รสแต่ละรสซาบไปยังส่วนใดของร่างกาย

จึงไม่ใช่เพียงการจำชื่อรส แต่เป็นการมองความสัมพันธ์ระหว่าง

รสยา ↔ ส่วนของร่างกาย

---

9️⃣ รสยา 9 รส

ในการศึกษา สรรพคุณเภสัช มีการสรุปรสของเภสัชวัตถุออกเป็น 9 รส และจำแนกสรรพคุณของแต่ละรสอย่างละเอียด

ในข้อมูลชุดนี้ไม่ได้ระบุชื่อคัมภีร์เฉพาะสำหรับการจำแนก 9 รส จึงควรศึกษาตามกรอบ รสยา 9 รสในสรรพคุณเภสัช โดยตรง

---

1. รสฝาด

สรรพคุณเด่น: “สมาน”

มีฤทธิ์ทางสมาน เช่น

• สมานบาดแผลทั้งภายในและภายนอก

• แก้โรคบิด

• แก้ท้องร่วง

• แก้อุจจาระธาตุพิการ

• คุมธาตุ

แสลงกับ

• ไอ

• ท้องผูก

• โรคลม

• โรคพรรดึก

• ท้องผูก

• เตโชธาตุพิการ

---

2. รสหวาน

สรรพคุณเด่น: “ซาบไปตามเนื้อ”

มีลักษณะในทาง

• ทำให้เนื้อในร่างกายชุ่มชื่น

• บำรุงกล้ามเนื้อ

• บำรุงหัวใจ

• เจริญอาหาร

• แก้อ่อนเพลีย

• บำรุงกำลัง

• แก้ไอ

• แก้เสมหะแห้ง

• แก้หอบ

แสลงกับ

• ฝีหนอง

• เสมหะเฟื่อง

• อาเจียน

• โรคเบาหวาน

• น้ำเหลืองเสีย

• บาดแผล

---

3. รสเมาเบื่อ

สรรพคุณเด่น: “แก้พิษ”

ใช้ในทางแก้พิษ เช่น

• พิษดี

• พิษเสมหะ

• พิษโลหิต

• พิษไข้

• พิษสัตว์กัดต่อย

• แก้โรคทางอาโปธาตุ

• แก้พยาธิ

• ผื่นคัน

แสลงกับ

• หัวใจพิการ

• ไอ

---

4. รสสุขุม

สรรพคุณเด่น: แก้ลมและดี

มีสรรพคุณ

• แก้ลมกองโลหิต

• แก้ดี

• แก้ไข้ต่าง ๆ เช่น ไข้ตัวร้อน ไข้จับสั่น

• บำรุงหัวใจ

• เจริญอาหาร

• ช่วยย่อยอาหาร

แสลงกับ

• หัวใจพิการ

• โรคลมจุกเสียด

• แน่นเฟ้อ

---

5. รสเผ็ดร้อน

สรรพคุณเด่น: แก้ลม

มีสรรพคุณ

• แก้โรคลมจุกเสียด

• ขับลมให้ผายหรือเรอ

• บำรุงเตโชธาตุ หรือธาตุไฟ

• ขับเหงื่อ

• ช่วยย่อยอาหาร

แสลงกับ

• ไข้ตัวร้อน

• เพ้อคลั่ง

---

6. รสมัน

สรรพคุณเด่น: “ซาบไปตามเส้นเอ็น”

มีสรรพคุณ

• แก้เส้นเอ็นพิการ

• บำรุงเส้นเอ็น

• แก้ปวดเมื่อย

• บำรุงไขข้อ

• บำรุงเยื่อกระดูก

• เป็นยาอายุวัฒนะ

• ให้ความอบอุ่นแข็งแรงแก่ร่างกาย

แสลงกับ

• เสมหะพิการ เช่น ไอ หอบ บิด

• ไข้ต่าง ๆ

• ร้อนใน

• กระหายน้ำ

---

7. รสหอมเย็น

สรรพคุณเด่น: บำรุงหัวใจ

มีสรรพคุณ

• บำรุงหัวใจ

• ตับ

• ปอด

• บำรุงครรภ์

• แก้อ่อนเพลีย

• ชูกำลัง

• แก้กระหายน้ำ

• ดับพิษร้อน

แสลงกับ

• ลมจุกเสียดแน่น

• ลมป่วง

---

8. รสเค็ม

สรรพคุณเด่น: “ซาบไปตามผิวหนัง”

มีสรรพคุณ

• แก้โรคผิวหนัง

• โรคพรรดึก

• ถ่ายชำระน้ำเหลือง

• ชำระเมือกมันในลำไส้

• ฟอกโลหิต

• แก้เสมหะเหนียว

แสลงกับ

• อุจจาระธาตุพิการ

• โรคบิดมูกเลือด

• กระเพาะอาหารเป็นแผล

---

9. รสเปรี้ยว

สรรพคุณเด่น: “แก้เสมหะพิการ”

มีสรรพคุณ

• แก้เสมหะพิการ

• แก้เสมหะเหนียว

• แก้ไอ

• แก้ท้องผูก

• ระบายอุจจาระ

• ฟอกโลหิต

• แก้กระหายน้ำ

แสลงกับ

• น้ำเหลืองเสีย

• ท้องเสีย

• ไข้ต่าง ๆ

---

➕ รสจืด — รสที่ศึกษาเพิ่มเติม

นอกจากรสยา 9 รส ยังมี รสจืด ซึ่งนิยมศึกษาเพิ่มเติม จึงมักเรียกรวมว่า

รสยา 9+1 รส

รสจืดมีสรรพคุณ

• แก้เสมหะ

• ขับปัสสาวะ

• ดับพิษไข้

• ดับพิษปวดร้อน

• แก้ทางเตโชธาตุ

และระบุว่า

ไม่แสลงกับโรคใด

---

📊 สรุปรสยา 9+1

ลำดับ	รสยา	แนวสรรพคุณสำคัญ
1	ฝาด	สมาน
2	หวาน	ซาบเนื้อ บำรุง
3	เมาเบื่อ	แก้พิษ
4	สุขุม	แก้ลม แก้ดี
5	เผ็ดร้อน	แก้ลม ช่วยย่อย
6	มัน	ซาบเส้นเอ็น บำรุง
7	หอมเย็น	บำรุงหัวใจ
8	เค็ม	ซาบผิวหนัง
9	เปรี้ยว	แก้เสมหะ
+1	จืด	ขับปัสสาวะ แก้พิษร้อน

---

🧠 PikadThai Understanding

ทำไมจึงมีทั้ง 4 รส 6 รส 8 รส และ 9+1 รส?

จำนวนรสที่แตกต่างกันไม่ได้หมายความว่าระบบใด “ถูกกว่า” หรือ “ผิดกว่า” อีกระบบหนึ่ง แต่สะท้อนว่าองค์ความรู้ในแต่ละคัมภีร์มี กรอบการอธิบายรสยาแตกต่างกัน

คัมภีร์ธาตุวิภังค์ — 4 รส

เน้นความสัมพันธ์ของรสกับ การซาบเข้าสู่ร่างกาย

คัมภีร์วรโยคสาร — 6 รส

มี ชื่อเรียกรสเฉพาะ และอธิบายคุณสมบัติของรสต่อธาตุและร่างกาย

คัมภีร์ธาตุวิวรณ์ — 8 รส

อธิบายความสัมพันธ์ของรสกับ ส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย

สรรพคุณเภสัช — 9 รส

นำรสของเภสัชวัตถุมาจำแนกอย่างละเอียด โดยเน้น สรรพคุณและสิ่งที่แสลง

และเมื่อศึกษารสจืดเพิ่มเติม จึงเป็น

รสยา 9+1 รส

ดังนั้น ผู้เรียนไม่ควรนำจำนวนรสจากแต่ละระบบมาปะปนกัน แต่ควรรู้ว่า กำลังศึกษารสยาตามกรอบของคัมภีร์หรือระบบใด

---

💡 PikadThai Tip

จำ “ที่มา” ก่อนจำ “จำนวน”

สามารถจัดระบบความจำง่าย ๆ ได้ว่า

ธาตุวิภังค์ → 4 รส
วรโยคสาร → 6 รส
ธาตุวิวรณ์ → 8 รส
สรรพคุณเภสัช → 9 รส + รสจืด

เมื่อรู้ว่ารสแต่ละชุดมาจากกรอบใด จะช่วยลดความสับสนเวลาอ่านตำราและเรียนเนื้อหาที่กล่าวถึงจำนวนรสไม่เท่ากัน

---

🔗 ภาพรวมของ “สรรพคุณเภสัช”

สามารถมองความรู้ทั้งหมดในบทนี้เป็นความสัมพันธ์ได้ว่า

เภสัชวัตถุ
↓
มีรสประจำของตัวยา
↓
รสแสดงแนวสรรพคุณ
↓
รู้ว่าสมุนไพรนั้นเหมาะกับการใช้ในลักษณะใด
↓
เมื่อนำตัวยาหลายชนิดมาปรุงเป็นตำรับ
↓
เกิดยารสประธาน — เย็น / ร้อน / สุขุม

หัวใจของสรรพคุณเภสัชจึงไม่ใช่เพียงการจำชื่อรส แต่คือการ เชื่อมรสกับสรรพคุณของเภสัชวัตถุอย่างเป็นระบบ

---

📌 สรุป

สรรพคุณเภสัช เป็นพื้นฐานสำคัญของการเรียนเภสัชกรรมไทย เพราะช่วยให้รู้ว่าตัวยาที่นำมาใช้รักษาโรคมีสรรพคุณอย่างไร โดยมี รสยา เป็นเครื่องมือสำคัญในการพิจารณาคุณของยา

เนื้อหาสำคัญประกอบด้วย

ยารสประธาน 3 รส

เย็น • ร้อน • สุขุม

และการจำแนกรสของตัวยาตามกรอบต่าง ๆ ได้แก่

4 รส — คัมภีร์ธาตุวิภังค์
6 รส — คัมภีร์วรโยคสาร
8 รส — คัมภีร์ธาตุวิวรณ์
9 รส — การจำแนกรสในสรรพคุณเภสัช
+ รสจืด — นิยมศึกษาร่วมเป็น 9+1 รส

เมื่อเข้าใจรสยาแล้ว ผู้เรียนสามารถนำความรู้นี้ไปเชื่อมกับเภสัชวัตถุจริง เพื่อดูว่า สมุนไพรชนิดใดมีรสอะไร และรสนั้นสะท้อนสรรพคุณอย่างไร

---

🌿 ศึกษาต่อใน PikadThai Herb

สามารถศึกษา เภสัชวัตถุและสมุนไพรแต่ละชนิด เพิ่มเติม เพื่อเชื่อมโยงความรู้จากเรื่องสรรพคุณเภสัชเข้ากับตัวยาจริง ทั้ง

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืช

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้และข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

ได้ในเมนู

Herb บน PikadThai.com

เพื่อดูว่าเภสัชวัตถุแต่ละชนิดมี รสอะไร มีสรรพคุณอย่างไร และสัมพันธ์กับหลักสรรพคุณเภสัชในลักษณะใด ทำให้ความรู้เรื่องรสยาไม่หยุดอยู่เพียงการท่องจำ แต่เชื่อมต่อไปสู่การรู้จักตัวยาจริงอย่างเป็นระบบ