🌿 5. ยาประสะกะเพรา

ยาประสะกะเพรา เป็นตำรับลำดับที่ 5 ในชุด ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน พ.ศ. 2537 ใช้ในกลุ่มอาการท้องขึ้น ท้องเฟ้อ ท้องแน่น และจุกเสียดตามที่ระบุในตำรับเดิม

🧪 รูปแบบยา

ยาเม็ด

บดเครื่องยาเป็นผง แล้วทำเป็นเม็ด หนักเม็ดละ 0.1 กรัม

🌿 วัตถุส่วนประกอบ

หนักสิ่งละ 2 ส่วน

• พริกไทย

• ขิง

• ดีปลี

• กระเทียม

• น้ำประสานทองสะตุ

หนักสิ่งละ 4 ส่วน

• ชะเอมเทศ

• มหาหิงคุ์

สัดส่วนเฉพาะ

• เกลือสินเธาว์ 1 ส่วน

• ผิวมะกรูด 20 ส่วน

• ใบกะเพรา 47 ส่วน

⚖️ จุดเด่นด้านสัดส่วน

ตัวยาที่มีสัดส่วนสูงที่สุดคือ

• ใบกะเพรา 47 ส่วน

• ผิวมะกรูด 20 ส่วน

จึงเห็นโครงสร้างของตำรับที่ใช้กะเพราเป็นแกนหลัก ร่วมกับเครื่องยาเผ็ดร้อนและเครื่องหอมสำหรับอาการทางลมและทางเดินอาหาร

🧴 วิธีทำ

1. บดตัวยาทั้งหมดเป็นผง

2. ทำเป็นเม็ด

3. หนักเม็ดละ 0.1 กรัม

🌿 สรรพคุณและกระสายยาตามตำรับ

แก้ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ

ละลายด้วย

• น้ำสุก หรือ

• น้ำใบกะเพราต้ม

แก้ท้องแน่น จุกเสียด

ใช้

• ไพลเผาไฟพอสุก ฝนแทรก

🥄 ขนาดรับประทาน

รับประทาน เช้า–เย็น

ขนาดบรรจุ

30 เม็ด

🩺 กลุ่มอาการ

กลุ่มขับลม บำรุงธาตุ

🧠 PikadThai Analysis

สมุฏฐานที่สัมพันธ์

วาตสมุฏฐานเด่น

อาการ ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ ท้องแน่น จุกเสียด สัมพันธ์กับความผิดปกติของลมในระบบทางเดินอาหารเป็นหลัก

ทิศทางของตำรับ

ขับลม • กระจายลมในท้อง • แก้ท้องอืดเฟ้อและจุกเสียด

องค์ประกอบเด่นอย่าง กะเพรา ผิวมะกรูด พริกไทย ขิง ดีปลี และกระเทียม ทำให้ภาพรวมของตำรับมีแนวทางไปทางเครื่องยารสร้อนและเครื่องหอม

ลักษณะอาการที่สัมพันธ์

จุดนำในการพิจารณาคือ

ท้องขึ้น → ท้องเฟ้อ → ท้องแน่น → จุกเสียด

จึงเป็นตำรับที่ควรนึกถึงเมื่ออาการทางระบบย่อยมี ลมเป็นองค์ประกอบเด่น

จุดเด่นที่ควรจำ

ยาประสะกะเพรา = ใบกะเพราเด่น 47 ส่วน + ผิวมะกรูด 20 ส่วน + แก้ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ จุกเสียด

อีกจุดสำคัญคือ กระสายยาเปลี่ยนตามอาการ

• ท้องขึ้น–ท้องเฟ้อ → น้ำสุกหรือน้ำใบกะเพราต้ม

• ท้องแน่น–จุกเสียด → ไพลเผาไฟพอสุก ฝนแทรก

⚠️ ข้อควรระวัง

ตามตำรับเดิม

จากภาพต้นทาง ไม่ปรากฏคำเตือนหรือข้อห้ามเฉพาะ

ในการพิจารณาใช้

• ตำรับเดิมกำหนดขนาดใช้สำหรับ เด็กอายุ 1–12 เดือน อย่างเฉพาะเจาะจง จึงไม่ควรนำขนาดดังกล่าวไปเทียบใช้กับช่วงอายุอื่นโดยอนุมานเอง

• อาการท้องอืดหรือร้องกวนในเด็กอาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ ต้องพิจารณาอาการร่วมและความรุนแรง

• หากเด็กมีอาเจียนมาก ถ่ายผิดปกติ ซึม ไม่กินนมหรืออาหาร ท้องแข็ง หรือมีไข้สูง ควรได้รับการประเมินจากบุคลากรทางการแพทย์

💡 PikadThai Understanding

จำตำรับนี้สั้น ๆ ว่า

“กะเพราเด่น → ลมในท้อง → ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ จุกเสียด”

จุดศึกษาที่สำคัญของตำรับคือ การเลือกกระสายยาตามลักษณะอาการ ไม่ใช่ดูเพียงชื่อยา

📚 ที่มาและหมายเหตุของตำรับ

ตำรับนี้เป็นข้อมูลจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่องยาสามัญประจำบ้าน ฉบับที่ 2 ลงประกาศ ณ วันที่ 29 สิงหาคม พุทธศักราช 2537 โดยคัดจากราชกิจจานุเบกษา ฉบับประกาศทั่วไป เล่ม 111 ตอนพิเศษ 42 ง วันที่ 3 ตุลาคม 2537

PikadThai ศึกษาและเรียบเรียงเนื้อหาจากหนังสือ “ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรมไทย” โดยกองการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ รวบรวมโดยสถาบันภัทรเวชสยามการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาหน้านี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ตำรับยาไทย โดยรักษาข้อมูลทางวิชาการที่สำคัญและเรียบเรียงคำอธิบาย โครงสร้าง และรูปแบบการนำเสนอขึ้นใหม่ในระบบของ PikadThai

หมายเหตุด้านสถานะเอกสาร: การอ้างถึงประกาศ พ.ศ. 2537 เป็นการระบุแหล่งที่มาของข้อมูลตามเอกสารที่ใช้ศึกษา ไม่ใช่การยืนยันว่าประกาศหรือตำรับดังกล่าวมีสถานะเป็นยาสามัญประจำบ้านที่มีผลใช้บังคับในปัจจุบัน หากต้องการข้อมูลด้านกฎหมายหรือสถานะปัจจุบัน ควรตรวจสอบประกาศและเอกสารราชการฉบับล่าสุดแยกต่างหาก

เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านตำรับยาไทย ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับการวินิจฉัยหรือใช้ยาด้วยตนเอง การนำตำรับไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดตัวยา ปริมาณ วิธีเตรียม วิธีใช้ ข้อห้าม ข้อควรระวัง สภาวะของผู้รับยา และหลักวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง