🌿 16. ยาธาตุบรรจบ

ยาธาตุบรรจบ เป็นตำรับลำดับที่ 16 ในชุด ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน พ.ศ. 2537 ตำรับเดิมใช้สำหรับ แก้ธาตุไม่ปกติ ท้องเสีย ท้องขึ้น และท้องเฟ้อ โดยเลือกกระสายยาตามลักษณะอาการ

🧪 รูปแบบยา

ยาผง

🌿 วัตถุส่วนประกอบ

หนักสิ่งละ 4 ส่วน

• ขิง

• โกฐเขมา

• โกฐพุงปลา

• โกฐเชียง

• โกฐสอ

• เทียนดำ

• เทียนขาว

• เทียนสัตตบุษย์

• เทียนเยาวพาณี

• เทียนแดง

• ลูกจันทน์

• ดอกจันทน์

• กานพลู

• การบูร

• เปลือกสมุลแว้ง

• ลูกกระวาน

• ลูกผักชีลา

• ใบพิมเสน

• รากไคร้เครือ

• ดีปลี

• เปราะหอม

สัดส่วนเฉพาะ

• โกฐก้านพร้าว 8 ส่วน

• เนื้อลูกสมอไทย 16 ส่วน

• น้ำประสานทองสะตุ 1 ส่วน

⚖️ จุดเด่นด้านสัดส่วน

ตัวยาที่มีสัดส่วนสูงที่สุดคือ เนื้อลูกสมอไทย 16 ส่วน รองลงมาคือ โกฐก้านพร้าว 8 ส่วน

เครื่องยาอื่นส่วนใหญ่ใช้ สิ่งละ 4 ส่วน และน้ำประสานทองสะตุใช้ 1 ส่วน

🧴 วิธีทำ

บดตัวยาทั้งหมดเป็นผง

🌿 สรรพคุณและกระสายยาตามตำรับ

แก้ธาตุไม่ปกติ ท้องเสีย

ใช้

• เปลือกแค หรือ

• เปลือกสะเดา หรือ

• เปลือกลูกทับทิม

ต้มกับ น้ำปูนใส เป็นกระสายยา

แก้ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ

ใช้

• กระเทียม 3 กลีบ ทุบชงน้ำร้อน หรือ

• ใบกะเพราคั้น

เป็นกระสายยา

หากหาน้ำกระสายไม่ได้ ให้ใช้น้ำสุกแทน

🥄 ขนาดรับประทาน

รับประทาน วันละ 3 เวลา ก่อนอาหาร

• ผู้ใหญ่: ครั้งละ 1 ช้อนกาแฟ

• เด็ก: ครั้งละ 1–2 ช้อนกาแฟ

ขนาดบรรจุ

15 กรัม

🩺 กลุ่มอาการ

กลุ่มขับลม บำรุงธาตุ

🧠 PikadThai Analysis

สมุฏฐานที่สัมพันธ์

ธาตุพิการ โดยมีวาตะและอาโปสัมพันธ์ตามลักษณะอาการ

• ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ → วาตะเด่น

• ท้องเสีย → การควบคุมและการขับถ่ายของน้ำในระบบธาตุผิดปกติ

จึงเป็นตำรับที่ไม่ได้มุ่งอาการเดียว แต่ใช้ปรับอาการผิดปกติของระบบธาตุและทางเดินอาหาร

ทิศทางของตำรับ

บำรุงธาตุ • ขับลม • แก้ท้องอืดเฟ้อ • แก้ท้องเสีย

จุดสำคัญคือการเลือก กระสายยาให้ตรงกับอาการ ทำให้ตำรับเดียวสามารถใช้กับอาการทางธาตุที่ต่างกันได้

จุดเด่นที่ควรจำ

ยาธาตุบรรจบ = ธาตุไม่ปกติ + ท้องเสีย + ท้องขึ้นท้องเฟ้อ

จำกระสายเป็น 2 แนว

• ท้องเสีย → กระสายแนวฝาด เช่น เปลือกแค เปลือกสะเดา หรือเปลือกลูกทับทิม

• ท้องขึ้น ท้องเฟ้อ → กระสายแนวขับลม เช่น กระเทียมหรือใบกะเพรา

⚠️ ข้อควรระวัง

ตามตำรับเดิม

จากภาพต้นทาง ไม่ปรากฏคำเตือนหรือข้อห้ามเฉพาะของตำรับนี้

ในการพิจารณาใช้

• ไม่ควรใช้คำว่า “ธาตุไม่ปกติ” แทนการวินิจฉัยอาการทางเดินอาหารทุกชนิด

• ท้องเสียและท้องอืดอาจเกิดจากหลายสาเหตุ ควรพิจารณาลักษณะอาการและสมุฏฐานร่วมกัน

• หากมีถ่ายเป็นเลือด อาเจียนมาก ไข้สูง ปวดท้องรุนแรง หรือมีภาวะขาดน้ำ ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์

💡 PikadThai Understanding

จำตำรับนี้สั้น ๆ ว่า

“ธาตุบรรจบ → ปรับธาตุ → อาการต่างกัน ใช้กระสายต่างกัน”

จุดเรียนรู้สำคัญของตำรับคือ กระสายยาเป็นตัวช่วยกำหนดทิศทางการใช้ ระหว่างอาการท้องเสียกับท้องขึ้นท้องเฟ้อ

📚 ที่มาและหมายเหตุของตำรับ

ตำรับนี้เป็นข้อมูลจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่องยาสามัญประจำบ้าน ฉบับที่ 2 ลงประกาศ ณ วันที่ 29 สิงหาคม พุทธศักราช 2537 โดยคัดจากราชกิจจานุเบกษา ฉบับประกาศทั่วไป เล่ม 111 ตอนพิเศษ 42 ง วันที่ 3 ตุลาคม 2537

PikadThai ศึกษาและเรียบเรียงเนื้อหาจากหนังสือ “ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรมไทย” โดยกองการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ รวบรวมโดยสถาบันภัทรเวชสยามการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาหน้านี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ตำรับยาไทย โดยรักษาข้อมูลทางวิชาการที่สำคัญและเรียบเรียงคำอธิบาย โครงสร้าง และรูปแบบการนำเสนอขึ้นใหม่ในระบบของ PikadThai

หมายเหตุด้านสถานะเอกสาร: การอ้างถึงประกาศ พ.ศ. 2537 เป็นการระบุแหล่งที่มาของข้อมูลตามเอกสารที่ใช้ศึกษา ไม่ใช่การยืนยันว่าประกาศหรือตำรับดังกล่าวมีสถานะเป็นยาสามัญประจำบ้านที่มีผลใช้บังคับในปัจจุบัน หากต้องการข้อมูลด้านกฎหมายหรือสถานะปัจจุบัน ควรตรวจสอบประกาศและเอกสารราชการฉบับล่าสุดแยกต่างหาก

เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านตำรับยาไทย ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับการวินิจฉัยหรือใช้ยาด้วยตนเอง การนำตำรับไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดตัวยา ปริมาณ วิธีเตรียม วิธีใช้ ข้อห้าม ข้อควรระวัง สภาวะของผู้รับยา และหลักวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง