🌿 23. ยาธรณีสัณฑะฆาต

ยาธรณีสัณฑะฆาต เป็นตำรับลำดับที่ 23 ในชุด ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน พ.ศ. 2537 ตำรับเดิมระบุสรรพคุณ แก้กระษัยเส้น เถาดาน ท้องผูก

🧪 รูปแบบยา

ยาผง

สามารถละลายน้ำสุกเพื่อรับประทาน หรือใช้น้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน

🌿 วัตถุส่วนประกอบ

หนักสิ่งละ 1 ส่วน

• ลูกจันทน์

• ดอกจันทน์

• ลูกกระวาน

• กานพลู

• เทียนดำ

• เทียนขาว

• หัวดองดึง

• หัวบุก

• หัวกลอย

• หัวกระดาษขาว

• หัวกระดาษแดง

• ลูกเร่ว

• ขิง

• ชะเอมเทศ

• รากเจตมูลเพลิง

• โกฐกระดูก

• โกฐเขมา

• โกฐน้ำเต้า

หนักสิ่งละ 2 ส่วน

• ผักแพวแดง

• เนื้อลูกมะขามป้อม

หนักสิ่งละ 4 ส่วน

• เนื้อลูกสมอไทย

• มหาหิงคุ์

• การบูร

สัดส่วนเฉพาะ

• รงทอง (ประสะแล้ว) 4 ส่วน

• ยาดำ 20 ส่วน

• พริกไทยล่อน 96 ส่วน

⚖️ จุดเด่นด้านสัดส่วน

ตัวยาที่มีสัดส่วนสูงที่สุดคือ

• พริกไทยล่อน 96 ส่วน

• ยาดำ 20 ส่วน

ตำรับยังมี รงทองที่ต้องประสะแล้ว ก่อนนำมาใช้ จึงเป็นตำรับที่ต้องให้ความสำคัญกับกรรมวิธีเตรียมเครื่องยาอย่างเคร่งครัด

🔥 การเตรียมตัวยา

รงทองต้องผ่านการประสะก่อนใช้

ส่วนเครื่องยาอื่นให้ใช้ตามรูปแบบและสัดส่วนที่กำหนดในตำรับ

🧴 วิธีทำ

บดตัวยาทั้งหมดเป็นผง

🌿 สรรพคุณตามตำรับ

• แก้กระษัยเส้น

• แก้เถาดาน

• แก้ท้องผูก

🥄 วิธีใช้และขนาดรับประทาน

รับประทาน วันละ 1 ครั้ง

เวลาใช้:

• ก่อนอาหารเช้า หรือ

• ก่อนนอน

ครั้งละ 1/2–1 ช้อนกาแฟ

วิธีรับประทาน:

• ละลาย น้ำสุก หรือ

• ใช้ น้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน

🚫 คำเตือนตามตำรับ

คนเป็นไข้ หรือสตรีมีครรภ์ ห้ามรับประทาน

ขนาดบรรจุ

15 กรัม

🩺 กลุ่มอาการ

กลุ่มถ่าย กระษัย ปวดเมื่อย

🧠 PikadThai Analysis

สมุฏฐานที่สัมพันธ์

วาตสมุฏฐานเด่น โดยเฉพาะภาวะลมและการขับถ่ายติดขัด

อาการ กระษัยเส้น เถาดาน และท้องผูก สะท้อนภาพของความติดขัด การคั่ง และการเคลื่อนไหวที่ไม่สะดวก ซึ่งสัมพันธ์กับวาตะเป็นสำคัญ

ทิศทางของตำรับ

ระบาย • แก้ท้องผูก • กระจายความติดขัด • แก้กลุ่มอาการกระษัย

ตำรับมีพริกไทยล่อนในสัดส่วนสูงมาก ร่วมกับเครื่องยารสร้อนและตัวยาที่มีทิศทางระบาย จึงเป็นตำรับที่มีทิศทางค่อนข้างชัดและไม่ควรใช้โดยไม่พิจารณาสภาพผู้รับยา

จุดเด่นที่ควรจำ

ยาธรณีสัณฑะฆาต = กระษัยเส้น + เถาดาน + ท้องผูก

จุดจำด้านสูตร:

พริกไทยล่อน 96 ส่วน → ยาดำ 20 ส่วน → รงทองประสะแล้ว 4 ส่วน

และมี คำห้ามชัดเจนในตำรับ

⚠️ ข้อควรระวัง

ตามตำรับเดิม

ห้ามรับประทานใน

• ผู้ที่เป็นไข้

• สตรีมีครรภ์

ในการพิจารณาใช้

ตำรับนี้มีเครื่องยาที่ต้องผ่านกรรมวิธีเฉพาะและมีทิศทางระบาย จึงไม่เหมาะกับการนำไปปรุงหรือกำหนดขนาดใช้เองโดยไม่มีความรู้ด้านเภสัชกรรมไทย

หากมีอาการท้องผูกร่วมกับ ปวดท้องรุนแรง อาเจียน ท้องโป่งมาก ถ่ายเป็นเลือด หรือไม่สามารถผายลมได้ ควรได้รับการประเมินหาสาเหตุก่อน ไม่ควรพิจารณายาระบายเพียงอย่างเดียว

💡 PikadThai Understanding

จำตำรับนี้สั้น ๆ ว่า

“ธรณีสัณฑะฆาต → กระษัยเส้น เถาดาน ท้องผูก → ระบายความติดขัด”

และต้องจำคู่กันเสมอว่า

“เป็นไข้–ตั้งครรภ์ = ห้ามรับประทานตามตำรับเดิม”

📚 ที่มาและหมายเหตุของตำรับ

ตำรับนี้เป็นข้อมูลจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่องยาสามัญประจำบ้าน ฉบับที่ 2 ลงประกาศ ณ วันที่ 29 สิงหาคม พุทธศักราช 2537 โดยคัดจากราชกิจจานุเบกษา ฉบับประกาศทั่วไป เล่ม 111 ตอนพิเศษ 42 ง วันที่ 3 ตุลาคม 2537

PikadThai ศึกษาและเรียบเรียงเนื้อหาจากหนังสือ “ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรมไทย” โดยกองการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ รวบรวมโดยสถาบันภัทรเวชสยามการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาหน้านี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ตำรับยาไทย โดยรักษาข้อมูลทางวิชาการที่สำคัญและเรียบเรียงคำอธิบาย โครงสร้าง และรูปแบบการนำเสนอขึ้นใหม่ในระบบของ PikadThai

หมายเหตุด้านสถานะเอกสาร: การอ้างถึงประกาศ พ.ศ. 2537 เป็นการระบุแหล่งที่มาของข้อมูลตามเอกสารที่ใช้ศึกษา ไม่ใช่การยืนยันว่าประกาศหรือตำรับดังกล่าวมีสถานะเป็นยาสามัญประจำบ้านที่มีผลใช้บังคับในปัจจุบัน หากต้องการข้อมูลด้านกฎหมายหรือสถานะปัจจุบัน ควรตรวจสอบประกาศและเอกสารราชการฉบับล่าสุดแยกต่างหาก

เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านตำรับยาไทย ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับการวินิจฉัยหรือใช้ยาด้วยตนเอง การนำตำรับไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดตัวยา ปริมาณ วิธีเตรียม วิธีใช้ ข้อห้าม ข้อควรระวัง สภาวะของผู้รับยา และหลักวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง