🌿 28. ยาถ่าย

ยาถ่าย เป็นตำรับลำดับที่ 28 และเป็นตำรับสุดท้ายในชุด ยาสามัญประจำบ้านแผนโบราณ 28 ขนาน พ.ศ. 2537 ตำรับเดิมระบุสรรพคุณสั้น ๆ ว่า แก้ท้องผูก

🧪 รูปแบบยา

ยาเม็ด

บดตัวยาเป็นผง แล้วทำเป็นเม็ด หนักเม็ดละ 0.5 กรัม

🌿 วัตถุส่วนประกอบ

หนักสิ่งละ 1 ส่วน

• ใบมะกา

• ใบมะขาม

• ใบส้มป่อย

• หญ้าไทร

• ใบไผ่ป่า

• ฝักคูน

• รากชิดาแดง

• รากชิดาขาว

• รากตองแตก

• เถาวัลย์เปรียง

• หัวหอม

• ฝักส้มป่อย

• สมอไทย

• สมอดีง

สัดส่วนเฉพาะ

• ขี้เหล็กทั้ง 5 1 ส่วน

• ยาดำ 4 ส่วน

• ดีเกลือฝรั่ง 20 ส่วน

⚖️ จุดเด่นด้านสัดส่วน

ตัวยาที่มีสัดส่วนสูงที่สุดคือ

• ดีเกลือฝรั่ง 20 ส่วน

• ยาดำ 4 ส่วน

ส่วนตัวยาอื่นส่วนใหญ่ใช้ สิ่งละ 1 ส่วน

จึงเป็นตำรับที่มีทิศทางด้านการระบายค่อนข้างชัดเจน

🧴 วิธีทำ

1. บดตัวยาทั้งหมดเป็นผง

2. ทำเป็นเม็ด

3. หนักเม็ดละ 0.5 กรัม

🌿 สรรพคุณตามตำรับ

แก้ท้องผูก

🥄 วิธีใช้และขนาดรับประทาน

รับประทาน วันละ 1 ครั้ง ก่อนนอน

ครั้งละ 2–5 เม็ด

โดยปรับตาม

ธาตุหนัก – ธาตุเบา

📦 ขนาดบรรจุ

10 เม็ด

🩺 กลุ่มอาการ

กลุ่มถ่าย กระษัย ปวดเมื่อย

โดยตำรับนี้มีเป้าหมายตรงที่สุดในด้าน การระบายอุจจาระและแก้ท้องผูก

🧠 PikadThai Analysis

สมุฏฐานที่สัมพันธ์

วาตสมุฏฐาน โดยเฉพาะอปานวาตะ

การขับถ่ายอุจจาระสัมพันธ์กับการทำงานของลมที่เคลื่อนลงด้านล่าง เมื่อการขับถ่ายติดขัดจึงสัมพันธ์กับความผิดปกติของ อปานวาตะ ได้

ทิศทางของตำรับ

ระบาย • กระตุ้นการขับถ่าย • แก้ท้องผูก

โครงสร้างตำรับมีตัวยาที่มุ่งการระบายหลายชนิด โดยเฉพาะ ดีเกลือฝรั่งและยาดำ ซึ่งมีสัดส่วนสูงกว่าตัวยาอื่นอย่างชัดเจน

จุดเด่นที่ควรจำ

ยาถ่าย = แก้ท้องผูก → ดีเกลือฝรั่ง 20 ส่วน → รับประทานก่อนนอน

อีกจุดสำคัญคือ ขนาดยาไม่ได้กำหนดตายตัวเพียงจำนวนเดียว แต่ระบุให้ปรับ 2–5 เม็ด ตามธาตุหนัก–ธาตุเบา

⚠️ ข้อควรระวัง

ตามตำรับเดิม

จากภาพต้นทาง ไม่ปรากฏคำเตือนหรือข้อห้ามเฉพาะของตำรับนี้

ในการพิจารณาใช้

• ไม่ควรใช้ยาระบายโดยไม่พิจารณาสาเหตุของท้องผูก

• การปรับขนาดตามคำว่า “ธาตุหนัก–ธาตุเบา” ต้องอาศัยการประเมินตามหลักแพทย์แผนไทย ไม่ควรตีความว่าเพิ่มขนาดยาได้เองโดยไม่มีหลัก

• หากมีท้องผูกร่วมกับปวดท้องรุนแรง ท้องโป่ง อาเจียน ถ่ายเป็นเลือด หรือไม่สามารถผายลมได้ ควรได้รับการประเมินหาสาเหตุก่อนใช้ยาระบาย

💡 PikadThai Understanding

จำตำรับนี้สั้น ๆ ว่า

“ยาถ่าย → ท้องผูก → ดีเกลือฝรั่งเด่น → ใช้ก่อนนอน → ปรับขนาดตามธาตุหนัก–ธาตุเบา”

จุดเรียนรู้สำคัญคือ แม้ชื่อและสรรพคุณจะตรงไปตรงมา แต่การใช้ตามหลักแพทย์แผนไทยยังต้องพิจารณา กำลังธาตุของผู้รับยา ร่วมด้วย

📚 ที่มาและหมายเหตุของตำรับ

ตำรับนี้เป็นข้อมูลจากประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่องยาสามัญประจำบ้าน ฉบับที่ 2 ลงประกาศ ณ วันที่ 29 สิงหาคม พุทธศักราช 2537 โดยคัดจากราชกิจจานุเบกษา ฉบับประกาศทั่วไป เล่ม 111 ตอนพิเศษ 42 ง วันที่ 3 ตุลาคม 2537

PikadThai ศึกษาและเรียบเรียงเนื้อหาจากหนังสือ “ตำราแพทย์แผนโบราณทั่วไป สาขาเภสัชกรรมไทย” โดยกองการประกอบโรคศิลปะ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ รวบรวมโดยสถาบันภัทรเวชสยามการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาหน้านี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ตำรับยาไทย โดยรักษาข้อมูลทางวิชาการที่สำคัญและเรียบเรียงคำอธิบาย โครงสร้าง และรูปแบบการนำเสนอขึ้นใหม่ในระบบของ PikadThai

หมายเหตุด้านสถานะเอกสาร: การอ้างถึงประกาศ พ.ศ. 2537 เป็นการระบุแหล่งที่มาของข้อมูลตามเอกสารที่ใช้ศึกษา ไม่ใช่การยืนยันว่าประกาศหรือตำรับดังกล่าวมีสถานะเป็นยาสามัญประจำบ้านที่มีผลใช้บังคับในปัจจุบัน หากต้องการข้อมูลด้านกฎหมายหรือสถานะปัจจุบัน ควรตรวจสอบประกาศและเอกสารราชการฉบับล่าสุดแยกต่างหาก

เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านตำรับยาไทย ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับการวินิจฉัยหรือใช้ยาด้วยตนเอง การนำตำรับไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดตัวยา ปริมาณ วิธีเตรียม วิธีใช้ ข้อห้าม ข้อควรระวัง สภาวะของผู้รับยา และหลักวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง