🌿 มะหาด

สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน

มะหาด เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ส่วนที่ใช้เป็นยาตามต้นฉบับคือ แก่นต้นมะหาด จากต้นที่มีอายุประมาณ 5 ปีขึ้นไป นำมาเตรียมเป็นสิ่งที่เรียกว่า “ปวกหาด”

ตามตำรายาไทยระบุว่า ปวกหาดใช้เป็นยาขับพยาธิตัวตืด และสามารถละลายน้ำใช้ทาแก้ผื่นคันได้ ส่วนวิธีใช้ในงานสาธารณสุขมูลฐานระบุการรับประทานผงปวกหาดสำหรับ ถ่ายพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือน

🌿 ชื่อท้องถิ่น

• หาด — ภาคกลาง

• หาดใบใหญ่ — ตรัง

• หาดขนุน — ภาคเหนือ

• กาแย

• ตาแปง — นราธิวาส

• ปวกหาด — เชียงใหม่

🔎 ลักษณะของพืช

มะหาดเป็น ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

จากข้อความในต้นฉบับที่อ่านได้ชัดเจน ระบุลักษณะสำคัญ ได้แก่

• ใบแก่มีลักษณะเป็น รูปไข่ หรือค่อนข้างขอบขนาน

• ขอบใบเรียบ

• มี ช่อสีเหลือง

• ผลมีลักษณะ กลม

ข้อความรายละเอียดบางส่วนของลักษณะใบในต้นฉบับบริเวณขอบหน้าหนังสืออ่านได้ไม่ชัดเจน จึงไม่นำข้อมูลจากแหล่งอื่นมาเติมแทน

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

แก่นต้นมะหาด

เมื่อนำแก่นมาเตรียมตามวิธีในต้นฉบับ จะได้ ปวกหาด สำหรับใช้เป็นยา

🧺 ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา

ช่วงอายุต้นมะหาด 5 ปีขึ้นไป

👅 รสและสรรพคุณยาไทย

ต้นฉบับ ไม่ได้ระบุรสยาไว้โดยเฉพาะ

สรรพคุณ

• ปวกหาดใช้เป็นยาขับพยาธิตัวตืด

• ละลายกับน้ำ ทาแก้ผื่นคัน

💚 วิธีใช้มะหาด

🪱 ถ่ายพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือน

วิธีใช้ตามต้นฉบับเป็นการนำแก่นมะหาดมาเตรียมเป็น ปวกหาด ก่อนนำมาบดเป็นผงรับประทาน

🌱 ส่วนที่ใช้

แก่นมะหาดที่เตรียมเป็นปวกหาด

🥣 การเตรียมปวกหาด

ต้นฉบับระบุการเตรียมโดย

1. นำ แก่นมะหาด มาต้มเคี่ยวกับน้ำ

2. ระหว่างเคี่ยวจะมี ฟองเกิดขึ้น

3. เก็บส่วนที่เกิดขึ้นจากการเคี่ยวมาตากให้แห้ง

4. เมื่อแห้งจะได้ ผงสีเหลือง

5. นำปวกหาดมาบดให้ละเอียดก่อนใช้

⚖️ ปริมาณที่ใช้

ครั้งละ 1 ช้อนชา

คิดเป็นน้ำหนักประมาณ

3–5 กรัม

🥤 วิธีรับประทาน

1. นำผงปวกหาดที่บดละเอียดตามปริมาณที่กำหนด

2. รับประทานกับ น้ำสุกเย็น

⏰ ช่วงเวลารับประทาน

ก่อนอาหารเช้า

⏳ หลังรับประทานปวกหาด

หลังจากรับประทานผงปวกหาดแล้วประมาณ

2 ชั่วโมง

ต้นฉบับระบุให้

รับประทานดีเกลือหรือยาถ่ายตาม

เพื่อใช้ในการถ่าย

• พยาธิตัวตืด

• พยาธิไส้เดือน

🧴 ใช้ทาแก้ผื่นคัน

ต้นฉบับระบุในส่วนสรรพคุณว่า

ปวกหาดละลายกับน้ำ ทาแก้ผื่นคัน

วิธีใช้

นำ ปวกหาดละลายกับน้ำ แล้วใช้ทาบริเวณที่มีผื่นคัน

⚖️ ปริมาณ

ต้นฉบับไม่ได้ระบุปริมาณสำหรับการใช้ภายนอกไว้โดยเฉพาะ

🔄 ความถี่

ต้นฉบับไม่ได้ระบุจำนวนครั้งที่ทาไว้โดยเฉพาะ

⚠️ ข้อควรระวัง

ต้นฉบับระบุคำเตือนสำคัญว่า

ห้ามรับประทานผงปวกหาดกับน้ำร้อน

เพราะอาจทำให้

• คลื่นไส้

• อาเจียน

ดังนั้น วิธีรับประทานตามต้นฉบับจึงให้รับประทานกับ น้ำสุกเย็น

📌 สรุปการใช้มะหาด

🪱 ถ่ายพยาธิ

🌳 แก่นมะหาดจากต้นอายุ 5 ปีขึ้นไป
↓
🫖 ต้มเคี่ยวกับน้ำ เตรียมเป็นปวกหาด
↓
☀️ ตากแห้ง
↓
🔨 บดละเอียด
↓
🥄 ครั้งละ 1 ช้อนชา หรือประมาณ 3–5 กรัม
↓
💧 รับประทานกับน้ำสุกเย็น
↓
🍽️ ก่อนอาหารเช้า
↓
⏳ ประมาณ 2 ชั่วโมง
↓
💊 รับประทานดีเกลือหรือยาถ่ายตาม

🚫 จำให้ชัด

ห้ามรับประทานกับน้ำร้อน เพราะอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน

🧴 ผื่นคัน

🌿 ปวกหาด
↓
💧 ละลายกับน้ำ
↓
🧴 ทาบริเวณที่มีผื่นคัน

🧠 PikadThai Tip

🌳 ใช้แก่นต้นมะหาด
📅 ต้นอายุ 5 ปีขึ้นไป
🟡 เตรียมเป็นปวกหาด
🪱 ใช้ขับพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือน
🧴 ละลายน้ำทาแก้ผื่นคัน
🚫 ห้ามกินกับน้ำร้อน

สูตรจำสั้น ๆ

“มะหาดใช้แก่น ทำปวกหาด — ถ่ายพยาธิ กินกับน้ำเย็น ไม่กินกับน้ำร้อน”

⚠️ หมายเหตุ

เนื้อหานี้เรียบเรียงจากหัวข้อ สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน ตามหนังสือต้นฉบับ โดยปรับโครงสร้างและภาษาให้อ่านง่ายขึ้น และคงรายละเอียดเรื่องชื่อท้องถิ่น ลักษณะพืช ส่วนที่ใช้ ช่วงอายุที่เก็บ สรรพคุณ ปริมาณ วิธีเตรียม วิธีใช้ และข้อควรระวังตามที่ปรากฏในต้นฉบับ

ในส่วนของรายละเอียดลักษณะพืชบางคำที่อยู่บริเวณขอบหน้าหนังสือและอ่านได้ไม่ชัดเจน จะ ไม่นำข้อมูลจากแหล่งอื่นมาเติมหรือคาดเดา