🌿 มะขาม

สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน

มะขาม เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ เปลือกต้นหนาและขรุขระ ใบประกอบด้วยใบย่อยเรียงกันเป็นคู่ ดอกขนาดเล็กสีเหลืองส้ม และมีฝักที่ภายในมีเนื้อทั้งชนิดเปรี้ยวและชนิดหวาน

ส่วนที่ใช้เป็นยาตามต้นฉบับคือ เนื้อฝักแก่ และ เนื้อเมล็ดมะขามแก่ โดยเนื้อฝักแก่มี รสเปรี้ยว ใช้เป็นยาระบายและขับเสมหะ ส่วนเนื้อเมล็ดมะขามมี รสมัน ใช้ขับพยาธิ

🌿 ชื่อท้องถิ่น

• มะขามไทย — ภาคกลาง

• ขาม — ภาคใต้

• คะลูบ — นครราชสีมา

• ม่วงโคล้ง — กะเหรี่ยง–กาญจนบุรี

• อำเปียล — เขมร–สุรินทร์

🔎 ลักษณะของพืช

มะขามเป็น ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ มีลักษณะตามต้นฉบับดังนี้

• เปลือกต้น หนาและขรุขระ

• ใบประกอบด้วยใบย่อยเรียงกันประมาณ 10–15 คู่

• ดอกมีขนาดเล็ก สีเหลืองส้ม

• ดอกมีจุดประสีแดง

• ดอกออกเป็นช่อ

• ฝักมีเปลือกค่อนข้างแข็ง แต่บางและเปราะ

• เนื้อในฝักมีทั้ง ชนิดเปรี้ยวและชนิดหวาน

• เมล็ดแก่มี สีน้ำตาลไหม้

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

เนื้อฝักแก่ และเนื้อเมล็ดมะขามแก่

🧺 ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา

เก็บช่วงฝักแก่ เปลือกเป็นสีน้ำตาล

👅 รสและสรรพคุณยาไทย

เนื้อฝักแก่

รสเปรี้ยว

สรรพคุณ

• เป็น ยาระบาย

• ขับเสมหะ

เนื้อเมล็ดมะขาม

รสมัน

สรรพคุณ

• ขับพยาธิ

💚 วิธีใช้มะขาม

1. 🚽 อาการท้องผูก

🌱 ส่วนที่ใช้

มะขามเปียกรสเปรี้ยว

⚖️ ปริมาณที่ใช้

10–20 ฝัก

คิดเป็นน้ำหนักประมาณ

70–150 กรัม

🥣 วิธีเตรียมและรับประทาน

ต้นฉบับระบุวิธีใช้ได้ 2 แบบ

วิธีที่ 1

1. ใช้มะขามเปียกรสเปรี้ยวตามปริมาณที่กำหนด

2. รับประทาน

3. ดื่มน้ำตามมาก ๆ

วิธีที่ 2

1. นำมะขามมาคั้นน้ำ

2. ใส่ เกลือเล็กน้อย

3. ดื่มเป็น น้ำมะขาม

🔄 ความถี่

ต้นฉบับไม่ได้ระบุจำนวนครั้งต่อวันไว้โดยเฉพาะ

2. 🪱 พยาธิไส้เดือน

🌱 ส่วนที่ใช้

เมล็ดมะขามแก่

⚖️ ปริมาณที่ใช้

ครั้งละ 20–30 เมล็ด

🥣 วิธีเตรียม

1. นำ เมล็ดมะขามแก่ มาคั่ว

2. กะเทาะเปลือกออก

3. นำเอา เนื้อในเมล็ด

4. แช่ใน น้ำเกลือ

🥤 วิธีรับประทาน

รับประทานครั้งละ 20–30 เมล็ด

🔄 ความถี่

ต้นฉบับไม่ได้ระบุจำนวนครั้งต่อวันไว้โดยเฉพาะ

3. 😷 อาการไอ มีเสมหะ

🌱 ส่วนที่ใช้

เนื้อในฝักแก่ หรือมะขามเปียก

🥣 วิธีใช้

นำเนื้อในฝักแก่หรือมะขามเปียก

จิ้มเกลือรับประทาน

⚖️ ปริมาณ

รับประทานพอสมควร

🔄 ความถี่

ต้นฉบับไม่ได้ระบุจำนวนครั้งต่อวันไว้โดยเฉพาะ

⚠️ ข้อควรระวัง

ต้นฉบับไม่ได้ระบุข้อควรระวังเฉพาะของมะขามไว้ในหัวข้อนี้

การใช้ควรยึดส่วนที่ใช้และปริมาณตามที่ระบุในต้นฉบับ โดยเฉพาะการใช้เมล็ดมะขามสำหรับขับพยาธิ

📌 สรุปการใช้มะขาม

🚽 ท้องผูก

🌿 มะขามเปียกรสเปรี้ยว 10–20 ฝัก
⚖️ ประมาณ 70–150 กรัม
↓
🍽️ รับประทาน
↓
💧 ดื่มน้ำตามมาก ๆ

หรือ

🌿 มะขามเปียก
↓
🥣 คั้นน้ำ
↓
🧂 ใส่เกลือเล็กน้อย
↓
🥤 ดื่มเป็นน้ำมะขาม

🪱 พยาธิไส้เดือน

🌰 เมล็ดมะขามแก่
↓
🔥 คั่ว
↓
🥜 กะเทาะเปลือก เอาเนื้อในเมล็ด
↓
🧂 แช่น้ำเกลือ
↓
🍽️ รับประทานครั้งละ 20–30 เมล็ด

😷 ไอ มีเสมหะ

🌿 เนื้อฝักแก่หรือมะขามเปียก
↓
🧂 จิ้มเกลือ
↓
🍽️ รับประทานพอสมควร

🧠 PikadThai Tip

🌿 เนื้อฝักแก่ — รสเปรี้ยว
🚽 ช่วยระบาย
😷 ขับเสมหะ
🌰 เนื้อเมล็ด — รสมัน
🪱 ใช้ขับพยาธิ

สูตรจำสั้น ๆ

“มะขามฝักเปรี้ยวช่วยระบาย–ขับเสมหะ เมล็ดมันช่วยขับพยาธิ”

⚠️ หมายเหตุ

เนื้อหานี้เรียบเรียงจากหัวข้อ สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน ตามหนังสือต้นฉบับ โดยปรับโครงสร้างและภาษาให้อ่านง่ายขึ้น และคงรายละเอียดเรื่องชื่อท้องถิ่น ลักษณะพืช ส่วนที่ใช้ ช่วงเวลาที่เก็บ รสและสรรพคุณ ตลอดจนปริมาณ วิธีเตรียม และวิธีใช้ตามที่ปรากฏในต้นฉบับ

ข้อมูลในบทความนี้ยึดจากต้นฉบับที่ส่งมาเป็นหลัก และไม่ได้เติมสรรพคุณหรือขนาดยาจากแหล่งข้อมูลภายนอก