🌿 มหาพิกัดทั่วไป

การกำหนดสัดส่วนยาเพื่อแก้ธาตุกำเริบ หย่อน และพิการ

มหาพิกัดทั่วไป เป็นส่วนหนึ่งของคณาเภสัชที่ใช้หลักการกำหนด น้ำหนักตัวยาไม่เท่ากัน เพื่อให้เหมาะกับกองธาตุและสภาวะของธาตุที่ต้องการแก้

ต่างจากพิกัดยาทั่วไปที่ตัวยาในพิกัดเดียวกันใช้น้ำหนักเสมอภาค มหาพิกัดทั่วไปใช้การ เพิ่ม–ลดน้ำหนักของตัวยาแต่ละสิ่งตามบทบาทของยา โดยกำหนดลำดับน้ำหนักหลักเป็น

16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1 ส่วน

ในบางกองธาตุยังมี ตัวยาระคน (เจือปน) เพิ่มเข้ามาในสัดส่วนเฉพาะ เพื่อประกอบการแก้สมุฏฐานนั้น

---

🧭 หลักของมหาพิกัดทั่วไป

มหาพิกัดทั่วไปนำมาใช้พิจารณากองธาตุใหญ่ 4 ประการ ได้แก่

1. 🔥 เตโชธาตุ — ธาตุไฟ

2. 💨 วาโยธาตุ — ธาตุลม

3. 💧 อาโปธาตุ — ธาตุน้ำ

4. 🌍 ปถวีธาตุ — ธาตุดิน

แต่ละธาตุพิจารณาได้ 3 สภาวะ คือ

• กำเริบ — มีมากหรือทำหน้าที่เกินปกติ

• หย่อน — ทำหน้าที่น้อยลงหรือไม่เพียงพอ

• พิการ — การทำหน้าที่ผิดไปจากภาวะปกติ

ดังนั้น การใช้มหาพิกัดทั่วไปจึงไม่ได้ถามเพียงว่า

“ธาตุไหนผิดปกติ?”

แต่ต้องพิจารณาต่อว่า

ธาตุนั้นกำเริบ หย่อน หรือพิการ

เพราะแม้จะเป็นธาตุเดียวกัน สัดส่วนของตัวยาก็เปลี่ยนตามสภาวะ

---

⚖️ สูตรน้ำหนักพื้นฐาน

รูปแบบหลักที่พบคือ

16 → 8 → 4 → 3 → 2 → 1

ตัวยาที่ต้องการเน้นมากที่สุดจะถูกกำหนดไว้ที่ 16 ส่วน แล้วลดหลั่นลงมาตามบทบาทของตัวยา

ในบางสูตรอาจเพิ่มตัวยาระคน เช่น

½ ส่วน

เพื่อประกอบกับตัวยาหลักตามระบบของกองธาตุนั้น

---

1️⃣ 🔥 พิกัดกองเตโชธาตุ

ประจำสมุฏฐานอุสุม — ธาตุไฟ 4 กอง

กองเตโชธาตุใช้ตัวยาหลักจากกลุ่ม

• ลูกสมอพิเภก

• รากเจตมูลเพลิง

• เหง้าขิงแห้ง

• รากช้าพลู

• ดอกดีปลี

• เถาสะค้าน

โดยหมุนสัดส่วนตามภาวะ กำเริบ–หย่อน–พิการ

---

🔥 1.1 แก้เตโชธาตุกำเริบ

ตัวยา	น้ำหนัก
ลูกสมอพิเภก	16 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	8 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	4 ส่วน
รากช้าพลู	3 ส่วน
ดอกดีปลี	2 ส่วน
เถาสะค้าน	1 ส่วน

สูตร

16 : 8 : 4 : 3 : 2 : 1

---

🔥 1.2 แก้เตโชธาตุหย่อน

ตัวยา	น้ำหนัก
รากเจตมูลเพลิง	16 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	8 ส่วน
ลูกสมอพิเภก	4 ส่วน
เถาสะค้าน	3 ส่วน
รากช้าพลู	2 ส่วน
ดอกดีปลี	1 ส่วน

---

🔥 1.3 แก้เตโชธาตุพิการ

ตัวยา	น้ำหนัก
เหง้าขิงแห้ง	16 ส่วน
ลูกสมอพิเภก	8 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	4 ส่วน
ดอกดีปลี	3 ส่วน
เถาสะค้าน	2 ส่วน
รากช้าพลู	1 ส่วน

---

🧠 PikadThai Understanding

เตโชธาตุใช้ยา 6 สิ่ง แต่เปลี่ยน “ตัวยานำ”

สังเกตเลข 16 ส่วน

• เตโชกำเริบ → สมอพิเภก 16

• เตโชหย่อน → เจตมูลเพลิง 16

• เตโชพิการ → ขิงแห้ง 16

ตัวยายังคงอยู่ในกลุ่มเดิม แต่ตำแหน่งและน้ำหนักเปลี่ยนตามสภาวะของธาตุ

---

2️⃣ 💨 พิกัดกองวาโยธาตุ

ประจำสมุฏฐานวาตะ — ธาตุลม 6 กอง

กองวาโยมีตัวยาหลักที่สัมพันธ์กับการแก้ลม และมี เหง้าขิงแห้ง ½ ส่วนเป็นตัวยาระคน ในแต่ละสภาวะ

---

💨 2.1 แก้วาโยธาตุกำเริบ

ตัวยา	น้ำหนัก
ลูกสมอไทย	16 ส่วน
เถาสะค้าน	8 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	4 ส่วน
ดอกดีปลี	3 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	2 ส่วน
รากช้าพลู	1 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

💨 2.2 แก้วาโยธาตุหย่อน

ตัวยา	น้ำหนัก
เถาสะค้าน	16 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	8 ส่วน
ลูกสมอไทย	4 ส่วน
รากช้าพลู	3 ส่วน
ดอกดีปลี	2 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	1 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

💨 2.3 แก้วาโยธาตุพิการ

ตัวยา	น้ำหนัก
เมล็ดพริกไทย	16 ส่วน
ลูกสมอไทย	8 ส่วน
เถาสะค้าน	4 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	3 ส่วน
รากช้าพลู	2 ส่วน
ดอกดีปลี	1 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

💡 PikadThai Tip — วาโย

มองเฉพาะตัว 16 ส่วน จะเห็นลำดับ

สมอไทย → สะค้าน → พริกไทย

ตรงกับ

กำเริบ → หย่อน → พิการ

ส่วน ขิงแห้ง ½ ส่วน เป็นตัวยาระคนคงอยู่ในทั้ง 3 รูปแบบ

---

3️⃣ 💧 พิกัดกองอาโปธาตุ

ประจำสมุฏฐานอาโป — ธาตุน้ำ 12 กอง

กองอาโปมี เมล็ดพริกไทย ½ ส่วน ใช้เป็นตัวยาระคนในแต่ละสภาวะ

---

💧 3.1 แก้อาโปธาตุกำเริบ

ตัวยา	น้ำหนัก
ลูกมะขามป้อม	16 ส่วน
รากช้าพลู	8 ส่วน
ดอกดีปลี	4 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	3 ส่วน
เถาสะค้าน	2 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	1 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

💧 3.2 แก้อาโปธาตุหย่อน

ตัวยา	น้ำหนัก
รากช้าพลู	16 ส่วน
ดอกดีปลี	8 ส่วน
ลูกมะขามป้อม	4 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	3 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	2 ส่วน
เถาสะค้าน	1 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

💧 3.3 แก้อาโปธาตุพิการ

ตัวยา	น้ำหนัก
ดอกดีปลี	16 ส่วน
ลูกมะขามป้อม	8 ส่วน
รากช้าพลู	4 ส่วน
เถาสะค้าน	3 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	2 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	1 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	½ ส่วน (ใช้ระคนกัน)

---

🧠 PikadThai Understanding

อาโปธาตุจำจาก “มะขามป้อม–ช้าพลู–ดีปลี”

ตำแหน่ง 16 ส่วนของอาโปหมุนเป็น

กำเริบ = มะขามป้อม
หย่อน = ช้าพลู
พิการ = ดีปลี

ขณะที่พริกไทยทำหน้าที่เป็น ตัวยาระคน ½ ส่วน

---

4️⃣ 🌍 พิกัดกองปถวีธาตุ

ประจำสมุฏฐานปถวี — ธาตุดิน 20 กอง

ปถวีธาตุมีรายละเอียดต่างจาก 3 กองก่อนหน้าเล็กน้อย เพราะนอกจากยาหลักแล้ว ยังนำ มหาพิกัดตรีผลา เข้ามา ใช้ระคนกัน

ตัวยาระคนประกอบด้วย

• ลูกสมอพิเภก

• ลูกสมอไทย

• ลูกมะขามป้อม

โดยแต่ละตัวใช้ ½ ส่วน

---

🌍 4.1 แก้ปถวีธาตุกำเริบ

ตัวยา	น้ำหนัก
รากช้าพลู	16 ส่วน
ดอกดีปลี	8 ส่วน
เถาสะค้าน	4 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	3 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	2 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	1 ส่วน
ลูกสมอพิเภก	½ ส่วน
ลูกสมอไทย	½ ส่วน
ลูกมะขามป้อม	½ ส่วน

ตรีผลา 3 ชนิดใช้ระคนกัน

---

🌍 4.2 แก้ปถวีธาตุหย่อน

ตัวยา	น้ำหนัก
ดอกดีปลี	16 ส่วน
เถาสะค้าน	8 ส่วน
รากช้าพลู	4 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	3 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	2 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	1 ส่วน
ลูกสมอพิเภก	½ ส่วน
ลูกสมอไทย	½ ส่วน
ลูกมะขามป้อม	½ ส่วน

ตรีผลาใช้ระคนกัน

---

🌍 4.3 แก้ปถวีธาตุพิการ

ตัวยา	น้ำหนัก
เถาสะค้าน	16 ส่วน
รากช้าพลู	8 ส่วน
ดอกดีปลี	4 ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	3 ส่วน
เมล็ดพริกไทย	2 ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	1 ส่วน
ลูกสมอพิเภก	½ ส่วน
ลูกสมอไทย	½ ส่วน
ลูกมะขามป้อม	½ ส่วน

ตรีผลาใช้ระคนกัน

---

🧠 PikadThai Understanding

“ระคน” คืออะไรในมหาพิกัดทั่วไป

ในบริบทนี้ ตัวยาระคน หมายถึง ตัวยาที่นำมาประกอบเพิ่มเติมกับกลุ่มยาหลักในปริมาณเฉพาะ

จึงควรแยกความเข้าใจออกเป็น 2 ชั้น

1. ตัวยาหลัก

ใช้โครงน้ำหนัก

16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1

2. ตัวยาระคน

เพิ่มเข้ามาตามระบบของกองธาตุ เช่น

• วาโย → ขิงแห้ง ½ ส่วน

• อาโป → พริกไทย ½ ส่วน

• ปถวี → ตรีผลา ตัวละ ½ ส่วน

จึงไม่ควรนำเลข ½ ไปปนกับลำดับ 16–8–4–3–2–1 แล้วพยายามจำเป็นสูตรเดียวกัน

---

📊 ตารางสรุปมหาพิกัดทั่วไป

กองธาตุ	จำนวนกองตามหลักธาตุ	ตัวนำเมื่อกำเริบ	ตัวนำเมื่อหย่อน	ตัวนำเมื่อพิการ	ตัวยาระคน
🔥 เตโช	4	สมอพิเภก	เจตมูลเพลิง	ขิงแห้ง	—
💨 วาโย	6	สมอไทย	สะค้าน	พริกไทย	ขิงแห้ง ½
💧 อาโป	12	มะขามป้อม	ช้าพลู	ดีปลี	พริกไทย ½
🌍 ปถวี	20	ช้าพลู	ดีปลี	สะค้าน	ตรีผลา ตัวละ ½

---

🔢 สูตรจำโครงสร้างใหญ่

ทุกกองใช้แกนหลัก

16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1

สิ่งที่เปลี่ยนคือ

1. ตัวยาใดอยู่ตำแหน่ง 16

2. ยาตัวอื่นเรียงตามอะไร

3. มี ตัวยาระคน หรือไม่

---

💡 PikadThai Tip

จำ “สามคำถาม” ก่อนอ่านทุกตาราง

เมื่อเจอมหาพิกัดทั่วไป ให้ถามตามลำดับ

1. เป็นธาตุอะไร?

🔥 เตโช / 💨 วาโย / 💧 อาโป / 🌍 ปถวี

2. ธาตุนั้นเป็นอะไร?

กำเริบ / หย่อน / พิการ

3. ใครอยู่ที่ 16 ส่วน?

เพราะตัวนี้คือ จุดตั้งต้นของสูตร

หากตอบสามข้อนี้ได้ การไล่น้ำหนักตัวอื่นจะง่ายขึ้นมากกว่าท่องตารางทั้ง 12 ตารางแยกจากกัน

---

🗺️ Mind Map ความเข้าใจมหาพิกัดทั่วไป

มหาพิกัดทั่วไป
↓
พิจารณาธาตุ 4 กองใหญ่

🔥 เตโช
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ

💨 วาโย
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ ขิงแห้งระคน ½

💧 อาโป
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ พริกไทยระคน ½

🌍 ปถวี
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ ตรีผลาระคน ตัวละ ½

ทุกกองใช้หลัก

เพิ่ม–ลดน้ำหนักตามสมุฏฐาน ไม่ได้เปลี่ยนยาโดยปราศจากหลัก

---

🔗 ปิดหมวด “คณาเภสัช”

เมื่อศึกษามหาพิกัดทั่วไปถึงส่วนนี้ จะเห็นโครงสร้างของ คณาเภสัช ตั้งแต่ต้นจนจบได้ครบเป็นระบบ

คณาเภสัช
↓
จุลพิกัด
↓
พิกัดยา 2 / 3 / 4 / 5 / 7 / 9 / 10 สิ่ง
↓
พิกัดยาพิเศษ
↓
มหาพิกัด
↓
มหาพิกัดทั่วไป

จากการจำแนกตัวยาที่มีความแตกต่างเล็กน้อย ไปจนถึงการกำหนดน้ำหนักยาให้สัมพันธ์กับธาตุและสมุฏฐาน แสดงให้เห็นว่า คณาเภสัชไม่ใช่เพียงการท่องชื่อพิกัด แต่เป็นระบบการจัดความสัมพันธ์ของตัวยาในเภสัชกรรมไทย

---

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

ตัวยาที่ปรากฏในมหาพิกัดทั่วไปสามารถเชื่อมไปศึกษารายละเอียดเป็นรายเภสัชวัตถุใน PikadThai Herb ได้แก่

• สมอพิเภก

• สมอไทย

• มะขามป้อม

• เจตมูลเพลิง

• ขิง

• ช้าพลู

• ดีปลี

• สะค้าน

• พริกไทย

โดยสามารถศึกษาต่อได้ทั้ง

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืช

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บ

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้

• ความสัมพันธ์กับพิกัดและตำรับยาอื่น

Herb บน PikadThai.com

---

หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา สัดส่วน ปริมาณ วิธีเตรียม สมุฏฐาน ข้อควรระวัง และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม