คณาเภสัช
🌿 มหาพิกัดทั่วไป
การกำหนดสัดส่วนยาเพื่อแก้ธาตุกำเริบ หย่อน และพิการ
มหาพิกัดทั่วไป เป็นส่วนหนึ่งของคณาเภสัชที่ใช้หลักการกำหนด น้ำหนักตัวยาไม่เท่ากัน เพื่อให้เหมาะกับกองธาตุและสภาวะของธาตุที่ต้องการแก้
ต่างจากพิกัดยาทั่วไปที่ตัวยาในพิกัดเดียวกันใช้น้ำหนักเสมอภาค มหาพิกัดทั่วไปใช้การ เพิ่ม–ลดน้ำหนักของตัวยาแต่ละสิ่งตามบทบาทของยา โดยกำหนดลำดับน้ำหนักหลักเป็น
16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1 ส่วน
ในบางกองธาตุยังมี ตัวยาระคน (เจือปน) เพิ่มเข้ามาในสัดส่วนเฉพาะ เพื่อประกอบการแก้สมุฏฐานนั้น
🧭 หลักของมหาพิกัดทั่วไป
มหาพิกัดทั่วไปนำมาใช้พิจารณากองธาตุใหญ่ 4 ประการ ได้แก่
-
🔥 เตโชธาตุ — ธาตุไฟ
-
💨 วาโยธาตุ — ธาตุลม
-
💧 อาโปธาตุ — ธาตุน้ำ
-
🌍 ปถวีธาตุ — ธาตุดิน
แต่ละธาตุพิจารณาได้ 3 สภาวะ คือ
-
กำเริบ — มีมากหรือทำหน้าที่เกินปกติ
-
หย่อน — ทำหน้าที่น้อยลงหรือไม่เพียงพอ
-
พิการ — การทำหน้าที่ผิดไปจากภาวะปกติ
ดังนั้น การใช้มหาพิกัดทั่วไปจึงไม่ได้ถามเพียงว่า
“ธาตุไหนผิดปกติ?”
แต่ต้องพิจารณาต่อว่า
ธาตุนั้นกำเริบ หย่อน หรือพิการ
เพราะแม้จะเป็นธาตุเดียวกัน สัดส่วนของตัวยาก็เปลี่ยนตามสภาวะ
⚖️ สูตรน้ำหนักพื้นฐาน
รูปแบบหลักที่พบคือ
16 → 8 → 4 → 3 → 2 → 1
ตัวยาที่ต้องการเน้นมากที่สุดจะถูกกำหนดไว้ที่ 16 ส่วน แล้วลดหลั่นลงมาตามบทบาทของตัวยา
ในบางสูตรอาจเพิ่มตัวยาระคน เช่น
½ ส่วน
เพื่อประกอบกับตัวยาหลักตามระบบของกองธาตุนั้น
1️⃣ 🔥 พิกัดกองเตโชธาตุ
ประจำสมุฏฐานอุสุม — ธาตุไฟ 4 กอง
กองเตโชธาตุใช้ตัวยาหลักจากกลุ่ม
-
ลูกสมอพิเภก
-
รากเจตมูลเพลิง
-
เหง้าขิงแห้ง
-
รากช้าพลู
-
ดอกดีปลี
-
เถาสะค้าน
โดยหมุนสัดส่วนตามภาวะ กำเริบ–หย่อน–พิการ
🔥 1.1 แก้เตโชธาตุกำเริบ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| ลูกสมอพิเภก | 16 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 8 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 4 ส่วน |
| รากช้าพลู | 3 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 2 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 1 ส่วน |
สูตร
16 : 8 : 4 : 3 : 2 : 1
🔥 1.2 แก้เตโชธาตุหย่อน
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| รากเจตมูลเพลิง | 16 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 8 ส่วน |
| ลูกสมอพิเภก | 4 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 3 ส่วน |
| รากช้าพลู | 2 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 1 ส่วน |
🔥 1.3 แก้เตโชธาตุพิการ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| เหง้าขิงแห้ง | 16 ส่วน |
| ลูกสมอพิเภก | 8 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 4 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 3 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 2 ส่วน |
| รากช้าพลู | 1 ส่วน |
🧠 PikadThai Understanding
เตโชธาตุใช้ยา 6 สิ่ง แต่เปลี่ยน “ตัวยานำ”
สังเกตเลข 16 ส่วน
-
เตโชกำเริบ → สมอพิเภก 16
-
เตโชหย่อน → เจตมูลเพลิง 16
-
เตโชพิการ → ขิงแห้ง 16
ตัวยายังคงอยู่ในกลุ่มเดิม แต่ตำแหน่งและน้ำหนักเปลี่ยนตามสภาวะของธาตุ
2️⃣ 💨 พิกัดกองวาโยธาตุ
ประจำสมุฏฐานวาตะ — ธาตุลม 6 กอง
กองวาโยมีตัวยาหลักที่สัมพันธ์กับการแก้ลม และมี เหง้าขิงแห้ง ½ ส่วนเป็นตัวยาระคน ในแต่ละสภาวะ
💨 2.1 แก้วาโยธาตุกำเริบ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| ลูกสมอไทย | 16 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 8 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | 4 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 3 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 2 ส่วน |
| รากช้าพลู | 1 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
💨 2.2 แก้วาโยธาตุหย่อน
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| เถาสะค้าน | 16 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | 8 ส่วน |
| ลูกสมอไทย | 4 ส่วน |
| รากช้าพลู | 3 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 2 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 1 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
💨 2.3 แก้วาโยธาตุพิการ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| เมล็ดพริกไทย | 16 ส่วน |
| ลูกสมอไทย | 8 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 4 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 3 ส่วน |
| รากช้าพลู | 2 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 1 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
💡 PikadThai Tip — วาโย
มองเฉพาะตัว 16 ส่วน จะเห็นลำดับ
สมอไทย → สะค้าน → พริกไทย
ตรงกับ
กำเริบ → หย่อน → พิการ
ส่วน ขิงแห้ง ½ ส่วน เป็นตัวยาระคนคงอยู่ในทั้ง 3 รูปแบบ
3️⃣ 💧 พิกัดกองอาโปธาตุ
ประจำสมุฏฐานอาโป — ธาตุน้ำ 12 กอง
กองอาโปมี เมล็ดพริกไทย ½ ส่วน ใช้เป็นตัวยาระคนในแต่ละสภาวะ
💧 3.1 แก้อาโปธาตุกำเริบ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| ลูกมะขามป้อม | 16 ส่วน |
| รากช้าพลู | 8 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 4 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 3 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 2 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 1 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
💧 3.2 แก้อาโปธาตุหย่อน
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| รากช้าพลู | 16 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 8 ส่วน |
| ลูกมะขามป้อม | 4 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 3 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 2 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 1 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
💧 3.3 แก้อาโปธาตุพิการ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| ดอกดีปลี | 16 ส่วน |
| ลูกมะขามป้อม | 8 ส่วน |
| รากช้าพลู | 4 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 3 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 2 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 1 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | ½ ส่วน (ใช้ระคนกัน) |
🧠 PikadThai Understanding
อาโปธาตุจำจาก “มะขามป้อม–ช้าพลู–ดีปลี”
ตำแหน่ง 16 ส่วนของอาโปหมุนเป็น
กำเริบ = มะขามป้อม
หย่อน = ช้าพลู
พิการ = ดีปลี
ขณะที่พริกไทยทำหน้าที่เป็น ตัวยาระคน ½ ส่วน
4️⃣ 🌍 พิกัดกองปถวีธาตุ
ประจำสมุฏฐานปถวี — ธาตุดิน 20 กอง
ปถวีธาตุมีรายละเอียดต่างจาก 3 กองก่อนหน้าเล็กน้อย เพราะนอกจากยาหลักแล้ว ยังนำ มหาพิกัดตรีผลา เข้ามา ใช้ระคนกัน
ตัวยาระคนประกอบด้วย
-
ลูกสมอพิเภก
-
ลูกสมอไทย
-
ลูกมะขามป้อม
โดยแต่ละตัวใช้ ½ ส่วน
🌍 4.1 แก้ปถวีธาตุกำเริบ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| รากช้าพลู | 16 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 8 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 4 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 3 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 2 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | 1 ส่วน |
| ลูกสมอพิเภก | ½ ส่วน |
| ลูกสมอไทย | ½ ส่วน |
| ลูกมะขามป้อม | ½ ส่วน |
ตรีผลา 3 ชนิดใช้ระคนกัน
🌍 4.2 แก้ปถวีธาตุหย่อน
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| ดอกดีปลี | 16 ส่วน |
| เถาสะค้าน | 8 ส่วน |
| รากช้าพลู | 4 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | 3 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 2 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 1 ส่วน |
| ลูกสมอพิเภก | ½ ส่วน |
| ลูกสมอไทย | ½ ส่วน |
| ลูกมะขามป้อม | ½ ส่วน |
ตรีผลาใช้ระคนกัน
🌍 4.3 แก้ปถวีธาตุพิการ
| ตัวยา | น้ำหนัก |
|---|---|
| เถาสะค้าน | 16 ส่วน |
| รากช้าพลู | 8 ส่วน |
| ดอกดีปลี | 4 ส่วน |
| เหง้าขิงแห้ง | 3 ส่วน |
| เมล็ดพริกไทย | 2 ส่วน |
| รากเจตมูลเพลิง | 1 ส่วน |
| ลูกสมอพิเภก | ½ ส่วน |
| ลูกสมอไทย | ½ ส่วน |
| ลูกมะขามป้อม | ½ ส่วน |
ตรีผลาใช้ระคนกัน
🧠 PikadThai Understanding
“ระคน” คืออะไรในมหาพิกัดทั่วไป
ในบริบทนี้ ตัวยาระคน หมายถึง ตัวยาที่นำมาประกอบเพิ่มเติมกับกลุ่มยาหลักในปริมาณเฉพาะ
จึงควรแยกความเข้าใจออกเป็น 2 ชั้น
1. ตัวยาหลัก
ใช้โครงน้ำหนัก
16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1
2. ตัวยาระคน
เพิ่มเข้ามาตามระบบของกองธาตุ เช่น
-
วาโย → ขิงแห้ง ½ ส่วน
-
อาโป → พริกไทย ½ ส่วน
-
ปถวี → ตรีผลา ตัวละ ½ ส่วน
จึงไม่ควรนำเลข ½ ไปปนกับลำดับ 16–8–4–3–2–1 แล้วพยายามจำเป็นสูตรเดียวกัน
📊 ตารางสรุปมหาพิกัดทั่วไป
| กองธาตุ | จำนวนกองตามหลักธาตุ | ตัวนำเมื่อกำเริบ | ตัวนำเมื่อหย่อน | ตัวนำเมื่อพิการ | ตัวยาระคน |
|---|---|---|---|---|---|
| 🔥 เตโช | 4 | สมอพิเภก | เจตมูลเพลิง | ขิงแห้ง | — |
| 💨 วาโย | 6 | สมอไทย | สะค้าน | พริกไทย | ขิงแห้ง ½ |
| 💧 อาโป | 12 | มะขามป้อม | ช้าพลู | ดีปลี | พริกไทย ½ |
| 🌍 ปถวี | 20 | ช้าพลู | ดีปลี | สะค้าน | ตรีผลา ตัวละ ½ |
🔢 สูตรจำโครงสร้างใหญ่
ทุกกองใช้แกนหลัก
16 – 8 – 4 – 3 – 2 – 1
สิ่งที่เปลี่ยนคือ
-
ตัวยาใดอยู่ตำแหน่ง 16
-
ยาตัวอื่นเรียงตามอะไร
-
มี ตัวยาระคน หรือไม่
💡 PikadThai Tip
จำ “สามคำถาม” ก่อนอ่านทุกตาราง
เมื่อเจอมหาพิกัดทั่วไป ให้ถามตามลำดับ
1. เป็นธาตุอะไร?
🔥 เตโช / 💨 วาโย / 💧 อาโป / 🌍 ปถวี
2. ธาตุนั้นเป็นอะไร?
กำเริบ / หย่อน / พิการ
3. ใครอยู่ที่ 16 ส่วน?
เพราะตัวนี้คือ จุดตั้งต้นของสูตร
หากตอบสามข้อนี้ได้ การไล่น้ำหนักตัวอื่นจะง่ายขึ้นมากกว่าท่องตารางทั้ง 12 ตารางแยกจากกัน
🗺️ Mind Map ความเข้าใจมหาพิกัดทั่วไป
มหาพิกัดทั่วไป
↓
พิจารณาธาตุ 4 กองใหญ่
🔥 เตโช
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
💨 วาโย
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ ขิงแห้งระคน ½
💧 อาโป
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ พริกไทยระคน ½
🌍 ปถวี
→ กำเริบ / หย่อน / พิการ
→ ตรีผลาระคน ตัวละ ½
ทุกกองใช้หลัก
เพิ่ม–ลดน้ำหนักตามสมุฏฐาน ไม่ได้เปลี่ยนยาโดยปราศจากหลัก
🔗 ปิดหมวด “คณาเภสัช”
เมื่อศึกษามหาพิกัดทั่วไปถึงส่วนนี้ จะเห็นโครงสร้างของ คณาเภสัช ตั้งแต่ต้นจนจบได้ครบเป็นระบบ
คณาเภสัช
↓
จุลพิกัด
↓
พิกัดยา 2 / 3 / 4 / 5 / 7 / 9 / 10 สิ่ง
↓
พิกัดยาพิเศษ
↓
มหาพิกัด
↓
มหาพิกัดทั่วไป
จากการจำแนกตัวยาที่มีความแตกต่างเล็กน้อย ไปจนถึงการกำหนดน้ำหนักยาให้สัมพันธ์กับธาตุและสมุฏฐาน แสดงให้เห็นว่า คณาเภสัชไม่ใช่เพียงการท่องชื่อพิกัด แต่เป็นระบบการจัดความสัมพันธ์ของตัวยาในเภสัชกรรมไทย
🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb
ตัวยาที่ปรากฏในมหาพิกัดทั่วไปสามารถเชื่อมไปศึกษารายละเอียดเป็นรายเภสัชวัตถุใน PikadThai Herb ได้แก่
-
สมอพิเภก
-
สมอไทย
-
มะขามป้อม
-
เจตมูลเพลิง
-
ขิง
-
ช้าพลู
-
ดีปลี
-
สะค้าน
-
พริกไทย
โดยสามารถศึกษาต่อได้ทั้ง
-
ชื่อและชื่อท้องถิ่น
-
ลักษณะของพืช
-
ส่วนที่ใช้เป็นยา
-
ช่วงเวลาที่เก็บ
-
รสยา
-
สรรพคุณยาไทย
-
วิธีใช้
-
ความสัมพันธ์กับพิกัดและตำรับยาอื่น
Herb บน PikadThai.com
หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา สัดส่วน ปริมาณ วิธีเตรียม สมุฏฐาน ข้อควรระวัง และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม