🌿 มหาพิกัด

การกำหนดสัดส่วนตัวยาตามสมุฏฐานและกองธาตุในคณาเภสัช

มหาพิกัด หรือ มหาพิกัดยา เป็นการจัดตัวยาหลายสิ่งเข้ารวมเป็นชื่อพิกัดเดียวกันเช่นเดียวกับพิกัดยาทั่วไป แต่มีความแตกต่างสำคัญ คือ น้ำหนักหรือสัดส่วนของตัวยาแต่ละสิ่งในมหาพิกัดสามารถกำหนดให้ไม่เท่ากันได้

การเพิ่ม–ลดสัดส่วนของตัวยาไม่ได้กำหนดโดยพลการ แต่เป็นการสังเคราะห์ให้สัมพันธ์กับ

• ธาตุ

• สมุฏฐาน

• ภาวะกำเริบ

• ภาวะหย่อน

• ภาวะพิการ

• และลักษณะของโรคที่ต้องการแก้

ดังนั้น หัวใจสำคัญของมหาพิกัดจึงไม่ใช่เพียงการรู้ว่า “มีตัวยาอะไรบ้าง” แต่ต้องรู้เพิ่มเติมว่า

ตัวยาใดเป็นตัวหลัก → ใช้กี่ส่วน → ต้องการแก้สมุฏฐานใด

---

🧠 มหาพิกัดต่างจากพิกัดยาทั่วไปอย่างไร

หลักพิจารณา	พิกัดยา	มหาพิกัด
การรวมตัวยา	รวมหลายสิ่งเป็นชื่อพิกัดเดียว	รวมหลายสิ่งเป็นชื่อพิกัดเดียว
จำนวนตัวยา	กำหนดตามชื่อพิกัด	กำหนดตามมหาพิกัดนั้น
น้ำหนัก	โดยหลักเสมอภาค	กำหนดต่างกันได้
สิ่งที่ต้องจำ	ชื่อ + ตัวยา	ชื่อ + ตัวยา + สัดส่วน + สมุฏฐาน
หลักการใช้	ตามสรรพคุณของพิกัด	ปรับสัดส่วนเพื่อให้เหมาะกับกองธาตุหรือสมุฏฐาน

💡 PikadThai Tip
จำสั้น ๆ ว่า
“พิกัด = รวมยา”
“มหาพิกัด = รวมยา + กำหนดน้ำหนัก”

---

🗂️ มหาพิกัดในบทนี้

มหาพิกัดส่วนแรกแบ่งศึกษาเป็น

1. มหาพิกัดตรี — ยา 3 สิ่ง

ประกอบด้วย

• มหาพิกัดตรีผลา

• มหาพิกัดตรีกฏุก

• มหาพิกัดตรีสาร

2. มหาพิกัดเบญจ — ยา 5 สิ่ง

ประกอบด้วย

• มหาพิกัดเบญจกูล

• อภิญญาณเบญจกูล

• ทศเบญจกูล

• โสฬสเบญจกูล

• ทศเบญจขันธ์

ส่วน มหาพิกัดทั่วไป จะศึกษาแยกในบทถัดไป เนื่องจากมีหลักการจัดยา 6 สิ่งและการกำหนดสัดส่วนตามกองธาตุโดยละเอียด

---

1️⃣ มหาพิกัดตรี

มหาพิกัดของยา 3 สิ่ง

มหาพิกัดตรีใช้พิกัดยาที่ผู้เรียนรู้จักอยู่แล้ว ได้แก่

• ตรีผลา

• ตรีกฏุก

• ตรีสาร

แต่เมื่อนำเข้าสู่หลักมหาพิกัด จะไม่ใช้ตัวยาทั้งสามในน้ำหนักเท่ากัน หากต้องการแก้ เสมหะ ปิตตะ หรือวาตะสมุฏฐาน จะปรับสัดส่วนของตัวยาแตกต่างกัน

แนวคิดสำคัญคือ

ตัวที่สัมพันธ์กับสมุฏฐานที่ต้องการแก้ จะถูกเพิ่มน้ำหนักขึ้น

---

1.1 🌿 มหาพิกัดตรีผลา

พิกัดยาในคิมหันตฤดู — ฤดูร้อน

ตรีผลา ประกอบด้วย

• ลูกสมอพิเภก — สัมพันธ์กับปิตตะ

• ลูกสมอไทย — สัมพันธ์กับวาตะ

• ลูกมะขามป้อม — สัมพันธ์กับเสมหะ

เมื่อนำมาใช้เป็นมหาพิกัด จะกำหนดสัดส่วนดังนี้

แก้เสมหะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
ลูกสมอพิเภก	8
ลูกสมอไทย	4
ลูกมะขามป้อม	12

อัตราส่วน

8 : 4 : 12

จุดเด่นคือเพิ่ม มะขามป้อม ซึ่งสัมพันธ์กับเสมหะเป็น 12 ส่วน

---

แก้ปิตตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
ลูกสมอพิเภก	12
ลูกสมอไทย	8
ลูกมะขามป้อม	4

อัตราส่วน

12 : 8 : 4

---

แก้วาตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
ลูกสมอพิเภก	4
ลูกสมอไทย	12
ลูกมะขามป้อม	8

อัตราส่วน

4 : 12 : 8

---

🧠 PikadThai Understanding

มหาพิกัดตรีผลาไม่ได้เปลี่ยน “ตัวยา” แต่เปลี่ยน “น้ำหนัก”

ตรีผลายังคงประกอบด้วยยา 3 ตัวเดิม

สมอพิเภก + สมอไทย + มะขามป้อม

สิ่งที่เปลี่ยนคือ สัดส่วน

• แก้ปิตตะ → ดันสมอพิเภกขึ้น

• แก้วาตะ → ดันสมอไทยขึ้น

• แก้เสมหะ → ดันมะขามป้อมขึ้น

นี่คือหัวใจของคำว่า มหาพิกัด

---

1.2 🔥 มหาพิกัดตรีกฏุก

พิกัดยาในวสันตฤดู — ฤดูฝน

ตรีกฏุกประกอบด้วย

• เหง้าขิงแห้ง

• เมล็ดพริกไทย

• ดอกดีปลี

เมื่อใช้เป็นมหาพิกัด กำหนดสัดส่วนดังนี้

แก้เสมหะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	8
เมล็ดพริกไทย	4
ดอกดีปลี	12

8 : 4 : 12

---

แก้ปิตตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	12
เมล็ดพริกไทย	8
ดอกดีปลี	4

12 : 8 : 4

---

แก้วาตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	4
เมล็ดพริกไทย	12
ดอกดีปลี	8

4 : 12 : 8

---

1.3 🌿 มหาพิกัดตรีสาร

พิกัดยาในเหมันตฤดู — ฤดูหนาว

ตรีสารประกอบด้วย

• รากเจตมูลเพลิง

• เถาสะค้าน

• รากช้าพลู

กำหนดน้ำหนักแตกต่างกันตามสมุฏฐาน ดังนี้

แก้เสมหะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	8
เถาสะค้าน	4
รากช้าพลู	12

8 : 4 : 12

---

แก้ปิตตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	12
เถาสะค้าน	8
รากช้าพลู	4

12 : 8 : 4

---

แก้วาตะสมุฏฐาน

ตัวยา	ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	4
เถาสะค้าน	12
รากช้าพลู	8

4 : 12 : 8

---

📊 สูตรของมหาพิกัดตรี

มหาพิกัดตรีทั้ง 3 ชุดใช้หลักสัดส่วนชุดเดียวกัน คือ

แก้ปิตตะ

12 : 8 : 4

แก้วาตะ

4 : 12 : 8

แก้เสมหะ

8 : 4 : 12

สิ่งที่ต้องเข้าใจคือ ต้องทราบก่อนว่า ตัวยาแต่ละตัวแทนธาตุหรือสมุฏฐานใด แล้วจึงวางตัวเลขให้ถูกตำแหน่ง

💡 PikadThai Tip
ไม่ควรจำเลขอย่างเดียว
ให้จำว่า “ตัวที่ตรงกับสมุฏฐาน = 12 ส่วน” ก่อน แล้วค่อยจัด 8 และ 4 ตามระบบ

---

2️⃣ มหาพิกัดเบญจ

มหาพิกัดที่มีตัวยาหลัก 5 สิ่ง

กลุ่มมหาพิกัดเบญจใช้เครื่องยาหลักในแนว เบญจกูล เป็นฐาน ได้แก่

• ดอกดีปลี

• รากช้าพลู

• เถาสะค้าน

• รากเจตมูลเพลิง

• เหง้าขิงแห้ง

แต่แต่ละมหาพิกัดกำหนด รูปแบบและสัดส่วน แตกต่างกัน

มหาพิกัดเบญจแบ่งเป็น 5 กลุ่ม ได้แก่

1. มหาพิกัดเบญจกูล

2. อภิญญาณเบญจกูล

3. ทศเบญจกูล

4. โสฬสเบญจกูล

5. ทศเบญจขันธ์

---

2.1 🌿 มหาพิกัดเบญจกูล

กำหนดตัวยาและสัดส่วนดังนี้

ตัวยา	ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	4
เถาสะค้าน	6
เหง้าขิงแห้ง	10
รากช้าพลู	12
ดอกดีปลี	20

สรรพคุณ

แก้ธาตุทั้งปวงให้บริบูรณ์

สังเกตว่า พิกัดนี้เห็นความแตกต่างของน้ำหนักอย่างชัดเจน ตั้งแต่ 4 → 6 → 10 → 12 → 20 ส่วน

---

2.2 🌿 อภิญญาณเบญจกูล

พิกัดนี้ไม่ได้พิจารณาเฉพาะตัวยาหลัก แต่กำหนด ใบ ดอก และราก ของตัวยาแต่ละกลุ่มด้วย

เจตมูลเพลิง

• ใบ

• ดอก

• ราก
  สิ่งละ 4 ส่วน

สะค้าน

• ใบ

• ดอก

• ราก
  สิ่งละ 6 ส่วน

ขิงแห้ง

• ใบ

• ดอก

• ราก
  สิ่งละ 10 ส่วน

ช้าพลู

• ใบ

• ดอก

• ราก
  สิ่งละ 12 ส่วน

ดีปลี

• ใบ

• ดอก

• ราก
  สิ่งละ 20 ส่วน

สรรพคุณ

ใช้แก้ใน กองอภิญญาณธาตุ ซึ่งเป็นภาวะเกี่ยวกับการแปรปรวนหรือสำแดงผิดปกติของธาตุ

🧠 PikadThai Understanding
จุดต่างของอภิญญาณเบญจกูลคือ ไม่ได้เพิ่มเพียง “น้ำหนัก” แต่ขยายการใช้ไปยัง ส่วนของพืช ในแต่ละตัวยาอีกด้วย

---

2.3 🌿 ทศเบญจกูล

พิกัดนี้กำหนดตัวยาทั้ง 5 ให้มีน้ำหนัก เท่ากัน ตัวละ 10 ส่วน

ตัวยา	ส่วน
ดอกดีปลี	10
เถาสะค้าน	10
เหง้าขิงแห้ง	10
รากช้าพลู	10
รากเจตมูลเพลิง	10

สรรพคุณ

ใช้แก้ใน กองธาตุทั้งปวง และสังเคราะห์ไปใช้ในโรคสตรี

💡 คำว่า “ทศ” = 10
พิกัดนี้จึงจำง่ายว่า 5 ตัวยา × ตัวละ 10 ส่วน

---

2.4 🔥 โสฬสเบญจกูล

โสฬสเบญจกูล ใช้แก้ในกองธาตุทั้ง 4 และอากาศธาตุ โดยปรากฏรูปแบบน้ำหนักหลัก

16 : 8 : 6 : 4 : 2

ตัวยาที่ใช้ ได้แก่

• ดอกดีปลี

• รากช้าพลู

• เถาสะค้าน

• รากเจตมูลเพลิง

• เหง้าขิงแห้ง

ในชุดข้อมูลนี้กำหนดการพิจารณาแยกตาม

1. ปถวีธาตุ

2. อาโปธาตุ

3. วาโยธาตุ

4. เตโชธาตุ

5. อากาศธาตุ

ตัวอย่างรูปแบบที่ปรากฏ ได้แก่

ตัวยา	ส่วน
ดอกดีปลี	16
รากช้าพลู	8
เถาสะค้าน	6
รากเจตมูลเพลิง	4
เหง้าขิงแห้ง	2

รวมทั้งหมด

36 ส่วน

การนำไปใช้ต้องพิจารณาว่าโรคหรืออาการนั้นสัมพันธ์กับ สมุฏฐานใด แล้วจึงเลือกใช้ตามหลักของกองธาตุนั้น

---

🧠 PikadThai Understanding

“โสฬส” คือเลขสำคัญ

คำว่า โสฬส หมายถึง 16

จึงเห็นตัวหลักของสูตรขึ้นต้นที่ 16 ส่วน และลดหลั่น

16 → 8 → 6 → 4 → 2

นี่เป็นอีกตัวอย่างว่าชื่อของมหาพิกัดสามารถช่วยให้จำ โครงสร้างตัวเลข ได้

---

2.5 🌿 ทศเบญจขันธ์

ทศเบญจขันธ์ เป็นมหาพิกัดในกลุ่มเบญจ ใช้เครื่องยาหลัก 5 สิ่ง ได้แก่

• ดอกดีปลี

• รากเจตมูลเพลิง

• เถาสะค้าน

• รากช้าพลู

• เหง้าขิงแห้ง

หลักสำคัญของทศเบญจขันธ์คือ การหมุนลำดับน้ำหนัก

5 : 4 : 3 : 2 : 1

เมื่อต้องการแก้กองธาตุใด จะนำตัวยาที่สัมพันธ์กับกองธาตุนั้นขึ้นเป็น 5 ส่วน แล้วหมุนตัวยาอื่นลดหลั่นลงมา

---

1. แก้ในกองปถวีธาตุ

ตัวยา	ส่วน
ดอกดีปลี	5
รากเจตมูลเพลิง	4
เถาสะค้าน	3
รากช้าพลู	2
เหง้าขิงแห้ง	1

---

2. แก้ในกองเตโชธาตุ

ตัวยา	ส่วน
รากเจตมูลเพลิง	5
เถาสะค้าน	4
รากช้าพลู	3
เหง้าขิงแห้ง	2
ดอกดีปลี	1

---

3. แก้ในกองวาโยธาตุ

ตัวยา	ส่วน
เถาสะค้าน	5
รากช้าพลู	4
เหง้าขิงแห้ง	3
ดอกดีปลี	2
รากเจตมูลเพลิง	1

---

4. แก้ในกองอาโปธาตุ

ตัวยา	ส่วน
รากช้าพลู	5
เหง้าขิงแห้ง	4
ดอกดีปลี	3
รากเจตมูลเพลิง	2
เถาสะค้าน	1

---

5. แก้ในกองอากาศธาตุ

ตัวยา	ส่วน
เหง้าขิงแห้ง	5
ดอกดีปลี	4
รากเจตมูลเพลิง	3
เถาสะค้าน	2
รากช้าพลู	1

รวมแต่ละชุดได้

15 ส่วน

---

🔄 มองทศเบญจขันธ์แบบ “วงล้อ”

นี่เป็นจุดที่เหมาะกับการทำความเข้าใจมากกว่าท่องจำ

เริ่มด้วยลำดับ

ดีปลี → เจตมูลเพลิง → สะค้าน → ช้าพลู → ขิง

แล้วกำหนดเลข

5 → 4 → 3 → 2 → 1

เมื่อต้องการเปลี่ยนกองธาตุ เพียง เลื่อนตัวเริ่มต้นไปหนึ่งตำแหน่ง แล้วใช้ลำดับเดิมต่อไป

ตัวอย่าง

ปถวี

ดีปลี เริ่มที่ 5

เตโช

เจตมูลเพลิง เริ่มที่ 5

วาโย

สะค้าน เริ่มที่ 5

อาโป

ช้าพลู เริ่มที่ 5

อากาศ

ขิง เริ่มที่ 5

💡 PikadThai Tip
ทศเบญจขันธ์ไม่ควรจำเป็นตาราง 25 ช่อง
ให้จำเป็น “วงล้อ 5 ตัว + เลข 5-4-3-2-1”

---

📊 สรุปมหาพิกัดในบทนี้

กลุ่ม	จำนวนตัวยาหลัก	หลักตัวเลขสำคัญ
มหาพิกัดตรี	3	12 / 8 / 4
มหาพิกัดเบญจกูล	5	4 / 6 / 10 / 12 / 20
อภิญญาณเบญจกูล	5 กลุ่ม	4 / 6 / 10 / 12 / 20
ทศเบญจกูล	5	10 เท่ากันทุกตัว
โสฬสเบญจกูล	5	16 / 8 / 6 / 4 / 2
ทศเบญจขันธ์	5	5 / 4 / 3 / 2 / 1

---

🧠 PikadThai Understanding

หัวใจของมหาพิกัดคือ “น้ำหนักมีความหมาย”

ในพิกัดยาทั่วไป เรามักเรียนว่า

ตัวยาแต่ละตัวใช้สัดส่วนเท่ากัน

แต่เมื่อเข้าสู่มหาพิกัด หลักคิดเปลี่ยนไปเป็น

ตัวไหนต้องการเน้น → เพิ่มส่วน
ตัวไหนต้องการลดบทบาท → ลดส่วน

สัดส่วนจึงเป็นส่วนหนึ่งของ การสังเคราะห์ยา ไม่ใช่เพียงตัวเลขสำหรับการชั่ง

ดังนั้น การจำมหาพิกัดควรเรียนพร้อมกัน 4 เรื่อง

1. ชื่อมหาพิกัด

2. ตัวยาที่ประกอบ

3. สัดส่วน

4. กองธาตุหรือสมุฏฐานที่ต้องการแก้

---

💡 PikadThai Tip — สูตรจำภาพรวม

มหาพิกัดตรี

12 – 8 – 4 หมุนตามสมุฏฐาน

มหาพิกัดเบญจกูล

4 – 6 – 10 – 12 – 20

ทศเบญจกูล

10 ทุกตัว

โสฬสเบญจกูล

16 – 8 – 6 – 4 – 2

ทศเบญจขันธ์

5 – 4 – 3 – 2 – 1 แล้วหมุน

ถ้าจำ “รูปแบบตัวเลข” ได้ก่อน แล้วค่อยเชื่อมกับตัวยา การเรียนมหาพิกัดจะง่ายขึ้นมาก

---

🔗 ลำดับการศึกษาคณาเภสัช

คณาเภสัช
→ จุลพิกัด
→ พิกัดยา
→ พิกัดยาพิเศษ
→ มหาพิกัดตรี
→ มหาพิกัดเบญจ
→ ทศเบญจขันธ์
→ มหาพิกัดทั่วไป

บทถัดไปจะเป็น มหาพิกัดทั่วไป ซึ่งใช้ตัวยาหลัก 6 สิ่ง และกำหนดสัดส่วนเฉพาะสำหรับการแก้กองธาตุแต่ละสมุฏฐาน

---

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

ตัวยาที่พบในมหาพิกัดสามารถเชื่อมไปศึกษารายละเอียดเป็นรายชนิดใน PikadThai Herb เช่น

• สมอพิเภก

• สมอไทย

• มะขามป้อม

• ขิง

• พริกไทย

• ดีปลี

• เจตมูลเพลิง

• สะค้าน

• ช้าพลู

รวมถึงเภสัชวัตถุอื่นที่เกี่ยวข้อง

ข้อมูลที่สามารถศึกษาต่อ ได้แก่

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืช

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บ

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้

• ความสัมพันธ์กับพิกัดและตำรับยา

Herb บน PikadThai.com

---

หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา สัดส่วน ปริมาณ วิธีเตรียม ข้อควรระวัง สมุฏฐาน และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม