🌿 พิกัดยา 3 สิ่ง

การจัดตัวยา 3 สิ่งเข้าเป็นพิกัดเดียวกันตามหลักคณาเภสัช

พิกัดยา 3 สิ่ง เป็นการกำหนดตัวยา 3 สิ่ง ที่มีความสัมพันธ์กันตามหลักคณาเภสัช แล้วจัดรวมไว้เป็นพิกัดเดียวกัน โดยพิกัดแต่ละชุดมีชื่อเฉพาะ องค์ประกอบ และสรรพคุณที่แตกต่างกัน

ในหมวดนี้มีทั้งหมด 30 พิกัด ครอบคลุมทั้งกลุ่มยาที่สัมพันธ์กับรส กลิ่น ธาตุ สมุฏฐาน เสมหะ ลม โลหิต ตลอดจนคุณสมบัติเฉพาะของตัวยา

---

1️⃣ พิกัดตรีผลา

เป็นพิกัดผลไม้ 3 อย่าง ได้แก่

• ลูกสมอพิเภก

• ลูกสมอไทย

• ลูกมะขามป้อม

สรรพคุณ
แก้ปิตตะ วาตะ และเสมหะ ในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน

💡 จำง่าย: สมอพิเภก + สมอไทย + มะขามป้อม = ตรีผลา

---

2️⃣ พิกัดตรีกฏุก

ประกอบด้วยตัวยารสร้อน 3 อย่าง ได้แก่

• เหง้าขิงแห้ง

• เมล็ดพริกไทย

• ดอกดีปลี

สรรพคุณ
แก้วาตะ เสมหะ และปิตตะวาตะ ในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน

💡 จำง่าย: ขิง + พริกไทย + ดีปลี = กลุ่มร้อน ตรีกฏุก

---

3️⃣ พิกัดตรีสาร

ประกอบด้วย

• รากเจตมูลเพลิง

• เถาสะค้าน

• รากช้าพลู

สรรพคุณ
แก้วาตะ เสมหะ และปิตตะวาตะ ในกองธาตุ ฤดู อายุ และกองสมุฏฐาน

---

4️⃣ พิกัดตรีสุคนธ์

เป็นพิกัดตัวยาที่มีกลิ่นหอม 3 อย่าง ได้แก่

• ใบกระวาน

• รากอบเชยเทศ

• รากพิมเสนต้น

สรรพคุณ
แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้เชื่องซึม แก้ไข้จุกเสียด และแก้ริดสีดวง

---

5️⃣ พิกัดตรีทิพยรส

เป็นตัวยารสดีหรือรสเลิศ 3 อย่าง ได้แก่

• โกฐกระดูก

• กระลำพัก

• ขอนดอก

สรรพคุณ
บำรุงธาตุ บำรุงตับ ปอดและหัวใจ บำรุงกระดูก บำรุงครรภ์รักษา และทำให้ชุ่มชื่น

---

6️⃣ พิกัดตรีสมอ

ประกอบด้วยสมอ 3 ชนิด ได้แก่

• ลูกสมอไทย

• ลูกสมอเทศ

• ลูกสมอพิเภก

สรรพคุณ
แก้เสมหะ แก้ไข้ บำรุงธาตุ ผายธาตุ และมีลักษณะ “รู้ถ่ายรู้ปิดเอง”

---

7️⃣ พิกัดตรีมธุรส

เป็นตัวยารสหวาน 3 อย่าง ได้แก่

• น้ำตาล

• น้ำผึ้ง

• น้ำมันเนย

สรรพคุณ
บำรุงธาตุ แก้สะอึก แก้ไข้ตรีโทษ ผายธาตุ และเจริญอาหาร

---

8️⃣ พิกัดตรีสินธุรส

ประกอบด้วยตัวยารสน้ำ 3 อย่าง ได้แก่

• รากมะตูม

• เทียนขาว

• น้ำตาลกรวด

สรรพคุณ
แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้พิษไข้พิษฝี แก้ดีพิการ แก้นิ่ว และขับปัสสาวะ

---

9️⃣ พิกัดตรีญาณรส

ประกอบด้วยของตัวยาที่มีรสสำหรับรู้ 3 อย่าง ได้แก่

• ไส้หมาก

• รากสะเดา

• เถาบอระเพ็ด

สรรพคุณ
แก้ไข้ ดับพิษร้อน ขับปัสสาวะ ขับเสมหะ บำรุงไฟธาตุ และเจริญอาหาร

---

🔟 พิกัดตรีเพชรสมคุณ

เป็นตัวยาที่มีคุณเสมอเพชร 3 อย่าง ได้แก่

• รากว่านหางจระเข้

• ฝักราชพฤกษ์

• รงทอง

สรรพคุณ
แก้ปวดหัว แก้กำเดา ถ่ายเสมหะ ถ่ายอุจจาระ แก้โลหิตและน้ำเหลืองเสีย

---

1️⃣1️⃣ พิกัดตรีฉินทลมกา

เป็นกลุ่มตัวยาที่ใช้ในแนวการถ่าย 3 อย่าง ได้แก่

• โกฐน้ำเต้า

• ลูกสมอไทย

• รงทอง

สรรพคุณ
ถ่ายท้อง บำรุงธาตุ ขับลม ถ่ายไข้เพื่อเสมหะ และถ่ายโลหิตกับน้ำเหลืองเสีย

---

1️⃣2️⃣ พิกัดตรีเกสรเพศ

เป็นตัวยาที่มีรสแห่งเกสร 3 อย่าง ได้แก่

• เปลือกฝิ่นต้น

• เกสรบัวหลวงแดง

• เกสรบัวหลวงขาว

สรรพคุณ
คุมธาตุ แก้ไข้เมื่อปิตตธาตุกำเริบ ทำให้ตัวเย็น และแก้คลื่นเหียนอาเจียน

---

1️⃣3️⃣ พิกัดตรีเกสรมาศ

เป็นพิกัดตัวยาเกสรทอง 3 อย่าง ได้แก่

• เปลือกฝิ่นต้น

• เกสรบัวหลวง

• ลูกมะตูมอ่อน

สรรพคุณ
เจริญอาหาร บำรุงธาตุ คุมธาตุ บำรุงกำลัง และแก้ท้องเดิน

---

1️⃣4️⃣ พิกัดตรีอมฤต

เป็นตัวยาที่ “ไม่ตาย” 3 อย่าง ได้แก่

• รากมะกอก

• รากกล้วยตีบ

• รากกระดอม

สรรพคุณ
แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ขับปัสสาวะ บำรุงธาตุ และเจริญอาหาร

---

1️⃣5️⃣ พิกัดตรีสัตกุลา (สัตตกุลา)

เป็นตัวยาที่มีตระกูลสามารถ 3 อย่าง ได้แก่

• เทียนดำ

• ลูกผักชีลา

• เหง้าขิงสด

สรรพคุณ
บำรุงไฟธาตุ ขับลมในลำไส้ แก้อาการธาตุ 10 ประการ และแก้อาเจียน

---

1️⃣6️⃣ พิกัดตรีทุรวสา

เป็นตัวยาแก้มันเหลวพิการ 3 อย่าง ได้แก่

• เมล็ดโหระพา

• ลูกกระวาน

• ลูกราชดัด

สรรพคุณ
แก้บิด บำรุงน้ำดี แก้ลม และแก้พิษตานซาง

---

1️⃣7️⃣ พิกัดตรีสุขสมุฏฐาน

เป็นตัวยาที่ทำให้มีความสุขเป็นที่ตั้ง 3 อย่าง ได้แก่

• รากมะเดื่อชุมพร

• รากเพกา

• รากแคแดง

สรรพคุณ
แก้ไข้พิษต่าง ๆ บำรุงไฟธาตุ และคุมธาตุ

---

1️⃣8️⃣ พิกัดตรีผลสมุฏฐาน

เป็นผลไม้ 3 อย่างที่ใช้เป็นกลุ่ม “ผลสมุฏฐาน” ได้แก่

• ลูกมะตูม

• ลูกยอ

• ลูกผักชีลา

สรรพคุณ
แก้สมุฏฐานแห่งตรีโทษ ขับลมต่าง ๆ แก้อาเจียน และแก้โรคไตพิการ

---

1️⃣9️⃣ พิกัดตรีเสมหะผล

เป็นตัวยาที่มีคุณแก้เสมหะ 3 อย่าง ได้แก่

• ลูกช้าพลู

• รากดีปลี

• รากมะกล่ำเครือ

สรรพคุณ
แก้เสมหะ แก้สะอึก แก้เส้นอัมพฤกษ์อัมพาต และแก้ลม

---

2️⃣0️⃣ พิกัดปิตตะผล

เป็นพิกัดผลแก้ดี 3 อย่าง ได้แก่

• รากเจตมูลเพลิง

• รากกะเพรา

• ผักแพวแดง (บอระเพ็ด)

สรรพคุณ
ใช้ในกลุ่มอาการเกี่ยวกับไฟธาตุและปิตตะ บำรุงธาตุ แก้ลม แก้เส้นประสาทพิการ และอาการปวดเมื่อยตามข้อ

📌 ชื่อคำอธิบายบางส่วนของสรรพคุณในบรรทัดนี้ไม่คมชัดเต็มที่ในภาพ จึงคงเฉพาะข้อมูลที่อ่านได้ชัดเจน

---

2️⃣1️⃣ พิกัดตรีวาตะผล

เป็นพิกัดผลแก้ลม 3 อย่าง ได้แก่

• ลูกสะค้าน

• รากพริกไทย

• เหง้าข่า

สรรพคุณ
แก้กองลม แก้เสมหะ แก้แน่นในทรวงอก แก้เลือด และบำรุงไฟธาตุ

---

2️⃣2️⃣ พิกัดตรีอากาศผล

เป็นพิกัดผลแก้อากาศธาตุ 3 อย่าง ได้แก่

• เหง้าวิ่ง

• กระลำพัก

• อบเชยเทศ

สรรพคุณ
แก้อากาศธาตุ 10 ประการ แก้ตรีสมุฏฐาน แก้แน่นในอก แก้โลหิตเป็นพิษ แก้ไข้จับ ขับลม และปลุกไฟธาตุ

---

2️⃣3️⃣ พิกัดตรีธารทิพย์

เป็นตัวยาที่มีรสดั่งน้ำทิพย์ 3 อย่าง ได้แก่

• รากไทรย้อย

• รากราชพฤกษ์

• รากมะขามเทศ

สรรพคุณ
บำรุงน้ำนม แก้กระษัย ฆ่าเชื้อคุดทะราด และแก้ท้องร่วง

---

2️⃣4️⃣ พิกัดตรีพิษจักร

เป็นจักรพิษ 3 อย่าง ได้แก่

• ลูกผักชีล้อม

• ลูกจันทน์เทศ

• กานพลู

สรรพคุณ
แก้ลม แก้พิษเลือด บำรุงโลหิต และแก้ปวดท้องจุกเสียด

---

2️⃣5️⃣ พิกัดตรีธาตุ (ธาตุ)

เป็นพิกัดวัตถุ 3 อย่าง ได้แก่

• ดอกจันทน์

• กระวาน

• อบเชย

สรรพคุณ
แก้ธาตุพิการ แก้ลมเสมหะ แก้วิงเวียน และบำรุงดวงจิต

---

2️⃣6️⃣ พิกัดตรีกาฬพิษ

เป็นตัวยาแก้พิษตามกาล 3 อย่าง ได้แก่

• รากกะเพราแดง

• หัวกระชาย

• เหง้าข่า

สรรพคุณ
บำรุงธาตุ บำรุงกำหนัด ขับลม แก้ไข้สันนิบาต และแก้เลือดเสีย

---

2️⃣7️⃣ พิกัดตรีคันธวาต (กันธวาต)

เป็นตัวยามีกลิ่นหอมแก้ลม 3 อย่าง ได้แก่

• ลูกเร่วใหญ่

• ลูกจันทน์เทศ

• ดอกกานพลู

สรรพคุณ
แก้ธาตุพิการ แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ริดสีดวงทั้ง 9 และแก้ไอหืด

---

2️⃣8️⃣ พิกัดตรีผลธาตุ

เป็นพิกัดตัวยาแก้ธาตุ 3 อย่าง ได้แก่

• เหง้ากะทือ

• หัวตะไคร้หอม

• เหง้าไพล

สรรพคุณ
บำรุงไฟธาตุ แก้ไข้ตัวร้อน แก้กำเดา และแก้ฟกบวมปวดเมื่อย

---

2️⃣9️⃣ พิกัดตรีสันนิบาตผล

(ตรีโลกัตตผล)

เป็นผลแก้สันนิบาต 3 อย่าง ได้แก่

• ผลดีปลี

• รากกะเพรา

• รากพริกไทย

สรรพคุณ
แก้ไข้สันนิบาต แก้ในกองลม บำรุงธาตุ และแก้ปิตต์ 20 ประการ

---

3️⃣0️⃣ พิกัดตรีสุรผล

เป็นตัวยาที่มีรสกล้า 3 อย่าง ได้แก่

• สมุลแว้ง

• เนื้อไม้

• เทพทาโร

สรรพคุณ
แก้ลมสัมประชวร บำรุงธาตุและโลหิต แก้ลมสลบ และแก้ลมในท้อง

📌 ข้อความสรรพคุณส่วนท้ายของพิกัดนี้เลยออกนอกขอบภาพ จึงไม่เติมข้อความที่ไม่ปรากฏชัดเพื่อป้องกันข้อมูลคลาดเคลื่อน

---

📋 ตารางสรุปพิกัดยา 3 สิ่ง

ลำดับ	พิกัด	ตัวยา 3 สิ่ง
1	ตรีผลา	สมอพิเภก • สมอไทย • มะขามป้อม
2	ตรีกฏุก	ขิงแห้ง • พริกไทย • ดีปลี
3	ตรีสาร	เจตมูลเพลิง • สะค้าน • ช้าพลู
4	ตรีสุคนธ์	ใบกระวาน • รากอบเชยเทศ • รากพิมเสนต้น
5	ตรีทิพยรส	โกฐกระดูก • กระลำพัก • ขอนดอก
6	ตรีสมอ	สมอไทย • สมอเทศ • สมอพิเภก
7	ตรีมธุรส	น้ำตาล • น้ำผึ้ง • น้ำมันเนย
8	ตรีสินธุรส	รากมะตูม • เทียนขาว • น้ำตาลกรวด
9	ตรีญาณรส	ไส้หมาก • รากสะเดา • เถาบอระเพ็ด
10	ตรีเพชรสมคุณ	รากว่านหางจระเข้ • ฝักราชพฤกษ์ • รงทอง
11	ตรีฉินทลมกา	โกฐน้ำเต้า • สมอไทย • รงทอง
12	ตรีเกสรเพศ	เปลือกฝิ่นต้น • เกสรบัวหลวงแดง • เกสรบัวหลวงขาว
13	ตรีเกสรมาศ	เปลือกฝิ่นต้น • เกสรบัวหลวง • มะตูมอ่อน
14	ตรีอมฤต	รากมะกอก • รากกล้วยตีบ • รากกระดอม
15	ตรีสัตกุลา	เทียนดำ • ลูกผักชีลา • ขิงสด
16	ตรีทุรวสา	เมล็ดโหระพา • ลูกกระวาน • ลูกราชดัด
17	ตรีสุขสมุฏฐาน	รากมะเดื่อชุมพร • รากเพกา • รากแคแดง
18	ตรีผลสมุฏฐาน	ลูกมะตูม • ลูกยอ • ลูกผักชีลา
19	ตรีเสมหะผล	ลูกช้าพลู • รากดีปลี • รากมะกล่ำเครือ
20	ปิตตะผล	รากเจตมูลเพลิง • รากกะเพรา • ผักแพวแดง
21	ตรีวาตะผล	ลูกสะค้าน • รากพริกไทย • เหง้าข่า
22	ตรีอากาศผล	เหง้าวิ่ง • กระลำพัก • อบเชยเทศ
23	ตรีธารทิพย์	รากไทรย้อย • รากราชพฤกษ์ • รากมะขามเทศ
24	ตรีพิษจักร	ลูกผักชีล้อม • ลูกจันทน์เทศ • กานพลู
25	ตรีธาตุ	ดอกจันทน์ • กระวาน • อบเชย
26	ตรีกาฬพิษ	รากกะเพราแดง • หัวกระชาย • เหง้าข่า
27	ตรีคันธวาต	ลูกเร่วใหญ่ • ลูกจันทน์เทศ • ดอกกานพลู
28	ตรีผลธาตุ	เหง้ากะทือ • หัวตะไคร้หอม • เหง้าไพล
29	ตรีสันนิบาตผล	ผลดีปลี • รากกะเพรา • รากพริกไทย
30	ตรีสุรผล	สมุลแว้ง • เนื้อไม้ • เทพทาโร

---

🧠 PikadThai Understanding

พิกัดยา 3 สิ่งไม่ได้มีเพียง “ตรี...” ที่ต้องท่องจำ

เมื่อดูทั้ง 30 พิกัด จะเห็นว่าการตั้งชื่อจำนวนมากสะท้อน เหตุผลของการรวมยา เช่น

• รส → ตรีมธุรส, ตรีทิพยรส

• กลิ่น → ตรีสุคนธ์, ตรีคันธวาต

• ธาตุ → ตรีธาตุ, ตรีผลธาตุ

• สมุฏฐาน → ตรีสุขสมุฏฐาน, ตรีผลสมุฏฐาน

• ลม → ตรีวาตะผล, ตรีอากาศผล

• เสมหะ → ตรีเสมหะผล

• พิษ → ตรีพิษจักร, ตรีกาฬพิษ

• คุณสมบัติเฉพาะ → ตรีเพชรสมคุณ, ตรีอมฤต

ดังนั้น วิธีเรียนที่ง่ายกว่าการท่องรายชื่อ 30 ชุด คือ ทำความเข้าใจความหมายของชื่อพิกัดก่อน แล้วจึงเชื่อมกับตัวยา 3 สิ่ง

---

💡 PikadThai Tip

แบ่งจำเป็นกลุ่ม ไม่ต้องจำ 30 พิกัดรวดเดียว

สามารถแบ่งพิกัดยา 3 สิ่งออกเป็นกลุ่มเพื่อช่วยจำ เช่น

🌿 กลุ่มพื้นฐานที่พบและจำง่าย

ตรีผลา • ตรีกฏุก • ตรีสาร • ตรีสมอ

🌸 กลุ่มรสและกลิ่น

ตรีสุคนธ์ • ตรีทิพยรส • ตรีมธุรส • ตรีสินธุรส • ตรีญาณรส

🔥 กลุ่มธาตุ–สมุฏฐาน

ตรีสุขสมุฏฐาน • ตรีผลสมุฏฐาน • ตรีธาตุ • ตรีผลธาตุ

💨 กลุ่มลม–เสมหะ

ตรีเสมหะผล • ตรีวาตะผล • ตรีอากาศผล • ตรีคันธวาต

☠️ กลุ่มพิษและอาการเฉพาะ

ตรีพิษจักร • ตรีกาฬพิษ • ตรีสันนิบาตผล

การแบ่งเช่นนี้เป็น เครื่องมือช่วยเรียนของ PikadThai ไม่ได้เปลี่ยนโครงสร้างพิกัดยาเดิม แต่ช่วยให้ผู้เรียนจัดความจำได้ง่ายขึ้น

---

⚖️ หลักสัดส่วนของพิกัดยา 3 สิ่ง

พิกัดยาอยู่ภายใต้หลัก น้ำหนักเสมอภาค

ถ้ากำหนดตัวยาแต่ละสิ่งเป็น 1 ส่วน

ยา A 1 ส่วน + ยา B 1 ส่วน + ยา C 1 ส่วน

รวมเป็น 3 ส่วน

ดังนั้น สิ่งสำคัญในการเรียนพิกัดยา 3 สิ่ง คือ

ชื่อพิกัด → ตัวยา 3 สิ่ง → สรรพคุณของพิกัด → สัดส่วนเสมอภาค

---

🔗 ลำดับการศึกษาคณาเภสัช

คณาเภสัช
→ จุลพิกัด
→ พิกัดยา 2 สิ่ง
→ พิกัดยา 3 สิ่ง ← บทนี้
→ พิกัดยา 4 สิ่ง
→ พิกัดยา 5 สิ่ง
→ พิกัดยา 7 สิ่ง
→ พิกัดยา 9 สิ่ง
→ พิกัดยา 10 สิ่ง
→ พิกัดยาพิเศษ
→ มหาพิกัด

---

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

ตัวยาที่พบในพิกัดยา 3 สิ่งสามารถศึกษาแยกเป็นรายชนิดใน PikadThai Herb เพื่อเชื่อมจากการจำพิกัดไปสู่ความเข้าใจเภสัชวัตถุจริง เช่น

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืชหรือเครื่องยา

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บ

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้

• ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

Herb บน PikadThai.com

---

หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา ส่วนที่ใช้ ปริมาณ วิธีเตรียม ข้อควรระวัง และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม