🌿 พิกัดยา 2 สิ่ง

การจัดตัวยา 2 สิ่งเข้าเป็นพิกัดเดียวกันตามหลักคณาเภสัช

พิกัดยา 2 สิ่ง เป็นส่วนหนึ่งของคณาเภสัช หมายถึงการกำหนดตัวยา 2 สิ่ง ที่มีความสัมพันธ์กัน นำมาจัดรวมเป็นพิกัดและเรียกด้วยชื่อเฉพาะ โดยหลักของพิกัดยา ตัวยาที่นำมาประกอบกันใช้น้ำหนัก เสมอภาคกัน

ในกลุ่มพิกัดยา 2 สิ่ง มี 2 พิกัด ได้แก่

1. พิกัดทเวคันธา (ทเวสุคนธ์)

2. พิกัดทเวคันธา

แม้ชื่อพิกัดจะใกล้เคียงกัน แต่ลักษณะการกำหนดตัวยาแตกต่างกัน จึงควรศึกษาองค์ประกอบและสรรพคุณของตัวยาแต่ละส่วนให้ชัดเจน

1️⃣ พิกัดทเวคันธา (ทเวสุคนธ์)

พิกัดทเวคันธา (ทเวสุคนธ์) หมายถึง การจำกัดจำนวนตัวยาที่มีกลิ่นหอม 2 อย่าง ได้แก่

🌿 รากบุนนาค

สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้

🌿 รากมะซาง

สรรพคุณ: แก้โลหิต แก้กำเดา

ดังนั้น โครงสร้างของพิกัดนี้คือ

รากบุนนาค + รากมะซาง

โดยจัดตัวยาที่มีกลิ่นหอมทั้ง 2 อย่างเข้าไว้ในพิกัดเดียวกัน

2️⃣ พิกัดทเวคันธา

พิกัดนี้เป็นการกำหนด ตัวยาที่มีกลิ่นหอม 3 อย่างในยา 2 สิ่ง กล่าวคือ ใช้ตัวยาจาก บุนนาค และ มะซาง แต่พิจารณาส่วนของตัวยา 3 ส่วน ได้แก่ ดอก แก่น และราก

จึงประกอบด้วยตัวยาและสรรพคุณดังนี้

🌼 กลุ่มบุนนาค

ดอกบุนนาค

สรรพคุณ: บำรุงโลหิต แก้กลิ่นเหม็นสาบสางในร่างกาย

แก่นบุนนาค

สรรพคุณ: แก้รัตตะปิตตะโรค

รากบุนนาค

สรรพคุณ: ขับลมในลำไส้

🌿 กลุ่มมะซาง

ดอกมะซาง

สรรพคุณ: ทำใจให้ชุ่มชื่น ชูกำลัง

แก่นมะซาง

สรรพคุณ: แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้ไข้สัมประชวร

รากมะซาง

สรรพคุณ: แก้โลหิต แก้กำเดา

🧠 PikadThai Understanding

ทำไมเรียกว่า “ยา 2 สิ่ง” ทั้งที่เห็นตัวยาถึง 6 รายการ?

จุดที่ผู้เรียนอาจสับสน คือ เมื่อดูรายชื่อแล้วจะพบทั้ง

• ดอกบุนนาค

• แก่นบุนนาค

• รากบุนนาค

• ดอกมะซาง

• แก่นมะซาง

• รากมะซาง

รวมเป็น 6 รายการ

แต่หลักของพิกัดนี้นับจาก ตัวยาหลัก 2 สิ่ง คือ “บุนนาค” และ “มะซาง” ส่วนดอก แก่น และราก เป็นการเลือก 3 ส่วนของตัวยาแต่ละชนิด

จึงสามารถมองโครงสร้างได้ง่าย ๆ ว่า

บุนนาค 3 ส่วน + มะซาง 3 ส่วน

หรือ

2 ตัวยาหลัก × 3 ส่วนของยา

แนวคิดนี้ช่วยให้เห็นว่า “จำนวนสิ่ง” ในชื่อพิกัด ไม่จำเป็นต้องเท่ากับจำนวนบรรทัดของเครื่องยาที่ปรากฏเสมอไป แต่ต้องพิจารณาว่า พิกัดนั้นกำลังนับอะไรเป็นตัวยาหลัก

⚖️ หลักการกำหนดสัดส่วน

พิกัดยาอยู่ภายใต้หลัก น้ำหนักเสมอภาค กล่าวคือ เมื่อนำตัวยาในพิกัดเดียวกันมาใช้ ให้กำหนดสัดส่วนตามหลักของพิกัดนั้นอย่างเท่าเทียมกัน

สำหรับพิกัดทเวคันธา (ทเวสุคนธ์) สามารถเข้าใจเชิงสัดส่วนได้ว่า

รากบุนนาค 1 ส่วน : รากมะซาง 1 ส่วน

ส่วนพิกัดทเวคันธาที่ใช้ดอก แก่น และรากของบุนนาคและมะซาง ให้พิจารณาส่วนประกอบตามที่กำหนดไว้ในพิกัด และรักษาหลักน้ำหนักเสมอภาคของพิกัดยา

📋 ตารางสรุปพิกัดยา 2 สิ่ง

💡 PikadThai Tip — จำพิกัดยา 2 สิ่ง

พิกัดยา 2 สิ่งชุดนี้มีตัวยาหลักอยู่เพียง บุนนาค + มะซาง

จำเป็นภาพง่าย ๆ ว่า

“บุนนาค–มะซาง คู่หอม”

แล้วจึงแยกต่อว่า

• ทเวสุคนธ์ → ใช้ ราก ของทั้งคู่

• ทเวคันธาอีกชุด → เรียน ดอก–แก่น–ราก ของทั้งบุนนาคและมะซาง

วิธีนี้ช่วยลดการจำรายชื่อแบบแยกส่วน และทำให้เห็นโครงสร้างของพิกัดได้ง่ายขึ้น

🔗 ตำแหน่งของพิกัดยา 2 สิ่งในคณาเภสัช

คณาเภสัช
→ จุลพิกัด
→ พิกัดยา 2 สิ่ง ← บทนี้
→ พิกัดยา 3 สิ่ง
→ พิกัดยา 4 สิ่ง
→ พิกัดยา 5 สิ่ง
→ พิกัดยา 7 สิ่ง
→ พิกัดยา 9 สิ่ง
→ พิกัดยา 10 สิ่ง
→ พิกัดยาพิเศษ
→ มหาพิกัด

พิกัดยา 2 สิ่งจึงเป็นจุดเริ่มต้นของการศึกษาพิกัดตามจำนวนตัวยา ก่อนเข้าสู่พิกัดที่มีองค์ประกอบมากขึ้นในลำดับต่อไป

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

ตัวยาที่พบในบทนี้สามารถศึกษาแยกเป็นรายชนิดใน PikadThai Herb ได้แก่

• บุนนาค

• มะซาง

เพื่อเชื่อมโยงจากชื่อเครื่องยาในพิกัด ไปสู่ข้อมูลเภสัชวัตถุ เช่น

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืช

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บ

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้และข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

Herb บน PikadThai.com

หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา ส่วนที่ใช้ ปริมาณ วิธีเตรียม ข้อควรระวัง และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม