🌿 พิกัดยาพิเศษ

กลุ่มพิกัดที่กำหนดองค์ประกอบเฉพาะตามชื่อและคุณของเครื่องยา

พิกัดยาพิเศษ เป็นหมวดหนึ่งของคณาเภสัชที่จัดตัวยาเป็นชุดตามลักษณะเฉพาะของเครื่องยา ไม่ได้เรียงตามจำนวน 2, 3, 4, 5, 7, 9 หรือ 10 สิ่งแบบพิกัดทั่วไป แต่กำหนดเป็น พิกัดเฉพาะ ตามชื่อและองค์ประกอบของตัวยา

จากข้อมูลในชุดนี้ พิกัดยาพิเศษมีทั้งหมด 4 พิกัด ได้แก่

1. พิกัดโกฐพิเศษ

2. พิกัดเทียนพิเศษ

3. พิกัดบัวพิเศษ

4. พิกัดเกลือพิเศษ

แต่ละพิกัดมีจำนวนตัวยาไม่เท่ากัน จึงควรจำทั้ง ชื่อพิกัด + จำนวน + องค์ประกอบ + สรรพคุณ

1️⃣ พิกัดโกฐพิเศษ

พิกัดโกฐพิเศษ คือ การกำหนดจำนวนโกฐพิเศษ 3 อย่าง ได้แก่

• โกฐกะกลิ้ง

• โกฐกักกรา

• โกฐน้ำเต้า

🌿 สรรพคุณ

• แก้โรคในปากในคอ

• ขับพยาธิ

• แก้พิษสัตว์กัดต่อย

• แก้ไข้ในกองดีสาร

• ขับลมในลำไส้

• แก้หนองใน

• ขับระดูร้าย

• แก้ริดสีดวงทวาร

💡 PikadThai Tip
พิกัดนี้ต่างจาก เบญจโกฐ / สัตตะโกฐ / นวโกฐ เพราะเป็นชุด โกฐพิเศษ 3 ชนิด ที่แยกไว้เฉพาะ ไม่ใช่การเพิ่มจำนวนจากชุดโกฐเดิม

2️⃣ พิกัดเทียนพิเศษ

พิกัดเทียนพิเศษ คือ การกำหนดจำนวนเทียนพิเศษ 3 อย่าง ได้แก่

• เทียนลวด หรือ เทียนหลอด

• เทียนขม

• เทียนแกลบ

🌿 สรรพคุณ

• แก้ลม

• แก้เสมหะและดีระคนกัน

• แก้พิษโลหิต

• แก้ดีพิการ

• แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ทำให้มือตาลาย

• แก้ไข้

• แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว

• แก้ลม

🧠 PikadThai Understanding
เช่นเดียวกับโกฐพิเศษ พิกัดนี้เป็น ชุดเทียนเฉพาะ แยกจากเบญจเทียน สัตตะเทียน และนวเทียน จึงไม่ควรนำไปนับต่อรวมกับลำดับ 5–7–9 โดยอัตโนมัติ

3️⃣ พิกัดบัวพิเศษ

พิกัดบัวพิเศษ คือ การกำหนดจำนวนดอกบัวพิเศษ 6 อย่าง ได้แก่

• บัวหลวงแดง

• บัวหลวงขาว

• บัวสัตตบงกชแดง

• บัวสัตตบงกชขาว

• บัวเผื่อน

• บัวขม

🌿 สรรพคุณ

• แก้ไข้

• แก้ธาตุทั้ง 4

• แก้ลม

• แก้เสมหะ

• แก้โลหิต

• บำรุงกำลัง

🌸 มองโครงสร้างพิกัดบัวพิเศษให้ง่ายขึ้น

สามารถแบ่งออกเป็น 3 คู่ได้ คือ

คู่ที่ 1 — บัวหลวง

• บัวหลวงแดง

• บัวหลวงขาว

คู่ที่ 2 — บัวสัตตบงกช

• บัวสัตตบงกชแดง

• บัวสัตตบงกชขาว

คู่ที่ 3

• บัวเผื่อน

• บัวขม

💡 PikadThai Tip
จำเป็น 3 คู่ = 6 สิ่ง จะง่ายกว่าท่องรายชื่อเรียงต่อกันทั้งหมด

4️⃣ พิกัดเกลือพิเศษ

พิกัดเกลือพิเศษ คือ การกำหนดจำนวนเกลือพิเศษ 7 อย่าง ได้แก่

• เกลือสมุทร

• เกลือสินเธาว์

• เกลือสุวิลา

• เกลือเยาวกาษา

• เกลือวิก

• เกลือด่างคลี

• เกลือกะตังมูตร

🌿 สรรพคุณ

• ล้างลำไส้

• แก้เสมหะ

• แก้ปัสสาวะ

• แก้โรคท้องมาน

• กัดเมือกมันในลำไส้

• แก้น้ำเหลืองเสีย

• บำรุงธาตุทั้ง 4

• แก้ธาตุทั้ง 4

📌 ชื่อเกลือบางชนิดเป็นศัพท์เฉพาะทางเภสัชกรรมไทย จึงควรรักษาชื่อเรียกตามวิชาและไม่ปรับคำให้เป็นภาษาสมัยใหม่จนคลาดเคลื่อน

📋 ตารางสรุปพิกัดยาพิเศษ

🧠 PikadThai Understanding

ทำไมเรียกว่า “พิกัดพิเศษ”

จุดต่างจากพิกัดยาทั่วไปคือ ไม่ได้กำหนดให้ทุกชุดมีจำนวนตัวยาเท่ากัน

ในหมวดเดียวกันนี้มีทั้ง

• โกฐพิเศษ 3 สิ่ง

• เทียนพิเศษ 3 สิ่ง

• บัวพิเศษ 6 สิ่ง

• เกลือพิเศษ 7 สิ่ง

ดังนั้น คำว่า “พิเศษ” ในที่นี้จึงช่วยบอกว่าเป็นชุดเครื่องยาที่ถูกกำหนดแยกไว้เฉพาะตามระบบคณาเภสัช ไม่ได้เรียงตามลำดับจำนวนสิ่งแบบพิกัดทั่วไป

💡 PikadThai Tip — สูตรจำ

จำจำนวนก่อนด้วยสูตร

โกฐ 3 – เทียน 3 – บัว 6 – เกลือ 7

หรือจำสั้น ๆ ว่า

“3 – 3 – 6 – 7”

แล้วค่อยผูกเข้ากับชื่อ

• 3 → โกฐพิเศษ

• 3 → เทียนพิเศษ

• 6 → บัวพิเศษ

• 7 → เกลือพิเศษ

ช่วยให้แยกหมวดนี้ออกจากพิกัดยา 3 สิ่งหรือ 7 สิ่งทั่วไปได้ชัดเจนขึ้น

🔎 เชื่อมโยงกับพิกัดที่เรียนมาก่อน

พิกัดยาพิเศษมีชื่อหลายกลุ่มที่ผู้เรียนเคยพบมาแล้ว เช่น

⚗️ โกฐ

เคยพบใน

• เบญจโกฐ

• สัตตะโกฐ

• นวโกฐ

และยังมี

• โกฐพิเศษ

🌱 เทียน

เคยพบใน

• เบญจเทียน

• สัตตะเทียน

• นวเทียน

และยังมี

• เทียนพิเศษ

🌸 บัว

เคยพบใน

• พิกัดบัวทั้ง 5

และยังมี

• บัวพิเศษ 6

🧂 เกลือ

เคยพบใน

• พิกัดเกลือทั้ง 5

และยังมี

• เกลือพิเศษ 7

นี่เป็นเหตุผลที่การเรียนคณาเภสัชควรเชื่อมโยง ชื่อกลุ่มของเครื่องยา เข้าด้วยกัน ไม่ควรจำทุกพิกัดแยกเป็นคนละเรื่อง

⚖️ หลักสัดส่วนของพิกัดยาพิเศษ

แม้จำนวนตัวยาของแต่ละพิกัดจะต่างกัน แต่ยังอยู่ในหมวด พิกัดยา ซึ่งโดยหลักใช้สัดส่วนของตัวยาในพิกัดเดียวกันอย่างเสมอภาค เว้นแต่มีการกำหนดรายละเอียดเฉพาะไว้ต่างหาก

ตัวอย่าง

โกฐพิเศษ 3 สิ่ง

1 : 1 : 1

บัวพิเศษ 6 สิ่ง

1 : 1 : 1 : 1 : 1 : 1

เกลือพิเศษ 7 สิ่ง

1 : 1 : 1 : 1 : 1 : 1 : 1

จึงควรแยกแนวคิดนี้ออกจาก มหาพิกัด ซึ่งสามารถกำหนดน้ำหนักของตัวยาแต่ละชนิดแตกต่างกันได้ตามหลักเฉพาะ

🔗 ลำดับการศึกษาคณาเภสัช

คณาเภสัช
→ จุลพิกัด
→ พิกัดยา 2 สิ่ง
→ พิกัดยา 3 สิ่ง
→ พิกัดยา 4 สิ่ง
→ พิกัดยา 5 สิ่ง
→ พิกัดยา 7 สิ่ง
→ พิกัดยา 9 สิ่ง
→ พิกัดยา 10 สิ่ง
→ พิกัดยาพิเศษ ← บทนี้
→ มหาพิกัด

พิกัดยาพิเศษจึงเป็นส่วนท้ายของกลุ่ม พิกัดยา ก่อนเข้าสู่การศึกษา มหาพิกัด ซึ่งมีหลักการกำหนดสัดส่วนของตัวยาที่แตกต่างออกไป

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

เครื่องยาในพิกัดพิเศษสามารถศึกษาเป็นรายชนิดต่อใน PikadThai Herb เพื่อเชื่อมจากชื่อพิกัดไปสู่เภสัชวัตถุจริง เช่น

• ชื่อและชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืชหรือเครื่องยา

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บ

• รสยา

• สรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้

• ความสัมพันธ์กับพิกัดและตำรับอื่น

Herb บน PikadThai.com

หมายเหตุ
เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย การนำไปใช้จริงควรพิจารณาชนิดยา ส่วนที่ใช้ ปริมาณ วิธีเตรียม ข้อควรระวัง และสภาวะของผู้รับยาอย่างเหมาะสม