ประวัติความเป็นมาของการแพทย์แผนโบราณและการแพทย์แผนไทย

การแพทย์แผนโบราณเป็นองค์ความรู้ด้านสุขภาพที่มีพัฒนาการมาอย่างยาวนาน เกิดจากการสังเกต การสั่งสมประสบการณ์ และการถ่ายทอดความรู้ด้านการดูแลรักษาโรคจากคนรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง ก่อนที่จะพัฒนามาเป็นระบบการแพทย์ที่มีตำรา สถานพยาบาล การเรียนการสอน และการควบคุมวิชาชีพในเวลาต่อมา

สำหรับประเทศไทย การแพทย์แผนไทยมีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิต สังคม วัฒนธรรม และภูมิปัญญาของคนไทยมาเป็นเวลานาน โดยได้รับอิทธิพลจากองค์ความรู้หลายแหล่ง ก่อนจะพัฒนาและปรับตัวผ่านยุคสมัยต่าง ๆ จนกลายมาเป็นระบบการแพทย์แผนไทยในปัจจุบัน

---

จุดเริ่มต้นของการแพทย์แผนโบราณในสมัยพุทธกาล

หนึ่งในบุคคลสำคัญที่มักได้รับการกล่าวถึงในประวัติศาสตร์การแพทย์แผนโบราณ คือ หมอชีวกโกมารภัจจ์ แพทย์ผู้มีชื่อเสียงในสมัยพุทธกาล และได้รับการยกย่องในวงการแพทย์แผนไทยมาอย่างต่อเนื่อง

ตามเรื่องราวที่สืบทอดกันมา หมอชีวกโกมารภัจจ์มีความสนใจศึกษาวิชาแพทย์ เนื่องจากเห็นว่าเป็นวิชาที่สามารถใช้ความรู้และความสามารถเพื่อช่วยเหลือผู้คนได้ จึงเดินทางไปศึกษาวิชาแพทย์ ณ เมืองตักศิลา ซึ่งเป็นศูนย์กลางการศึกษาที่สำคัญในยุคนั้น

ท่านเป็นผู้มีความสามารถในการเรียนรู้ มีความจำดี และสามารถศึกษาองค์ความรู้ทางการแพทย์ได้อย่างรวดเร็ว ภายหลังสำเร็จการศึกษาได้ประกอบวิชาชีพแพทย์และมีชื่อเสียงจากความสามารถในการรักษาโรคหลายชนิด

หนึ่งในเหตุการณ์สำคัญคือการถวายการรักษา พระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งทรงประชวรด้วยโรคริดสีดวงทวาร โดยตามบันทึกกล่าวว่าการรักษาของหมอชีวกโกมารภัจจ์ได้ผลอย่างรวดเร็ว จนได้รับความไว้วางพระราชหฤทัย

ต่อมาพระเจ้าพิมพิสารจึงโปรดให้หมอชีวกโกมารภัจจ์เป็นแพทย์ประจำพระองค์ รวมถึงถวายการดูแลพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์อีกด้วย

ด้วยเหตุนี้ หมอชีวกโกมารภัจจ์จึงได้รับการยกย่องว่าเป็นแพทย์ผู้มีความรู้ความสามารถอย่างสูง และกลายเป็นบุคคลสำคัญที่ผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยให้ความเคารพมาจนถึงปัจจุบัน

---

ประวัติการแพทย์แผนโบราณในประเทศไทย

การแพทย์ในดินแดนไทยสมัยก่อนกรุงรัตนโกสินทร์

หลักฐานเกี่ยวกับการดูแลรักษาสุขภาพในดินแดนไทยสามารถย้อนกลับไปได้หลายร้อยปี โดยมีหลักฐานสำคัญจากศิลาจารึกในสมัยอาณาจักรขอม

ในช่วงรัชสมัยของ พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ประมาณพุทธศตวรรษที่ 18 มีการสร้างสถานพยาบาลที่เรียกว่า “อโรคยศาลา” กระจายอยู่ในดินแดนที่อยู่ภายใต้อำนาจของอาณาจักร

อโรคยศาลาเหล่านี้ทำหน้าที่คล้ายสถานพยาบาลสำหรับประชาชน มีบุคลากรทำหน้าที่ด้านการรักษา การพยาบาล และการจัดเตรียมยา รวมถึงมีพิธีกรรมบวงสรวงพระไภษัชยคุรุไวฑูรยประภา ซึ่งเกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่องพระพุทธเจ้าแห่งการแพทย์และการรักษาโรค

นอกจากนี้ยังมีหลักฐานเกี่ยวกับการจัดทำสวนสมุนไพรขนาดใหญ่ เพื่อใช้เป็นแหล่งรวบรวมวัตถุดิบสำหรับนำมาปรุงยาและรักษาโรคของประชาชน

การแพทย์ในสมัยสุโขทัย

ในสมัยสุโขทัยมีหลักฐานเกี่ยวกับการใช้สมุนไพรและตำรับยาสำหรับการรักษาโรค รวมถึงมีการจัดทำสวนสมุนไพรเพื่อเป็นแหล่งวัตถุดิบทางยา

ความรู้เกี่ยวกับสมุนไพรและตำรับยาจึงนับเป็นส่วนหนึ่งของระบบการดูแลสุขภาพของสังคมไทยมาตั้งแต่ระยะแรก

การแพทย์ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา โดยเฉพาะรัชสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช การแพทย์มีการจัดระบบที่ชัดเจนมากขึ้น

มีแหล่งจำหน่ายยาและสมุนไพรหลายแห่งทั้งภายในและภายนอกกำแพงเมือง รวมถึงมีการรวบรวมตำรับยาต่าง ๆ อย่างเป็นระบบ

หลักฐานสำคัญที่มักกล่าวถึงคือ “ตำราพระโอสถพระนารายณ์” ซึ่งเป็นการรวบรวมตำรับยาและองค์ความรู้เกี่ยวกับการปรุงยาที่สำคัญของยุคนั้น และถือเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญในประวัติศาสตร์เภสัชกรรมและการแพทย์แผนไทย

ในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา การแพทย์ตะวันตกเริ่มเข้ามามีบทบาทจากการติดต่อกับชาวต่างชาติ โดยเฉพาะมิชชันนารีและชาวตะวันตกที่เข้ามาเผยแพร่ความรู้และให้การรักษาโรค อย่างไรก็ตาม การแพทย์แบบตะวันตกในช่วงแรกยังไม่ได้รับความนิยมอย่างกว้างขวางในหมู่ประชาชนไทย

---

การแพทย์แผนโบราณในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

รัชกาลที่ 1 : ฟื้นฟูตำรายาและองค์ความรู้หลังการเสียกรุง

เมื่อมีการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้นใหม่ องค์ความรู้จำนวนมากที่เคยมีอยู่ในสมัยกรุงศรีอยุธยาได้รับความเสียหายหรือสูญหายจากสงคราม จึงเริ่มมีความพยายามรวบรวมและฟื้นฟูองค์ความรู้ด้านการแพทย์อีกครั้ง

ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีการปฏิสังขรณ์วัดโพธาราม หรือวัดโพธิ์ และยกฐานะขึ้นเป็นพระอารามหลวงในชื่อ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม

มีการรวบรวมองค์ความรู้ด้านสุขภาพและการแพทย์ เช่น

• ตำรับยา

• ความรู้เกี่ยวกับสมุนไพร

• การนวด

• ฤาษีดัดตน

• วิธีการดูแลรักษาโรค

องค์ความรู้บางส่วนถูกจารึกและจัดแสดงไว้ภายในบริเวณวัด เพื่อเป็นแหล่งความรู้แก่ประชาชน

ในระบบราชการยังมีการจัดตั้งหน่วยงานเกี่ยวกับหมอและการจัดเตรียมพระโอสถคล้ายกับระบบที่เคยมีในสมัยอยุธยา

แพทย์ที่ทำหน้าที่ถวายการรักษาพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์เรียกว่า “หมอหลวง”

ส่วนแพทย์ที่ให้การรักษาประชาชนทั่วไปเรียกว่า “หมอราษฎร์” หรือ “หมอเชลยศักดิ์”

---

รัชกาลที่ 2 : รวบรวมและตรวจสอบตำรับยาครั้งสำคัญ

ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีความพยายามฟื้นฟูตำราทางการแพทย์อย่างจริงจัง เนื่องจากองค์ความรู้และคัมภีร์จำนวนมากจากสมัยอยุธยาได้สูญหายไปจากสงคราม

พระองค์จึงโปรดให้ผู้ที่มีความรู้ทางการแพทย์ หมอผู้เชี่ยวชาญ และผู้ที่ครอบครองตำรับยาต่าง ๆ นำความรู้และตำรายาของตนเข้ามาเสนอ

จากนั้นกรมหมอหลวงจะทำหน้าที่พิจารณาและคัดเลือกตำรับที่เห็นว่ามีความเหมาะสม เพื่อนำมารวบรวมเป็นตำราหลวงสำหรับใช้ในโรงพระโอสถ

การดำเนินการดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการรักษาองค์ความรู้ทางการแพทย์ที่อาจสูญหาย และช่วยให้ตำรับยาต่าง ๆ ถูกจัดเก็บอย่างเป็นระบบมากขึ้น

---

รัชกาลที่ 3 : วัดโพธิ์กับการเป็นศูนย์กลางความรู้การแพทย์ของประชาชน

รัชสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ถือเป็นช่วงสำคัญของการเผยแพร่องค์ความรู้ด้านการแพทย์สู่ประชาชน

มีการบูรณะวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือวัดโพธิ์ครั้งใหญ่อีกครั้ง และมีการรวบรวมองค์ความรู้แขนงต่าง ๆ นำมาจารึกไว้ตามศาลาและอาคารภายในวัด

องค์ความรู้ด้านการแพทย์ที่ได้รับการรวบรวมและเผยแพร่ ได้แก่

• ตำรายาไทย

• การวินิจฉัยและการรักษาโรค

• สมุนไพรและสรรพคุณยา

• การนวด

• ฤาษีดัดตน

• ความรู้เกี่ยวกับสุขภาพและร่างกาย

การนำองค์ความรู้มาจารึกไว้ในสถานที่ที่ประชาชนสามารถเข้าถึงได้ ถือเป็นรูปแบบหนึ่งของการจัดการศึกษาสาธารณะในยุคนั้น

วัดโพธิ์จึงกลายเป็นศูนย์กลางสำคัญของการเรียนรู้ด้านการแพทย์แผนโบราณ และมีบทบาทอย่างมากต่อการอนุรักษ์ตำราการแพทย์ของไทย

มีการจัดหาสมุนไพรสำหรับใช้ปรุงยา รวมถึงนำสมุนไพรหลายชนิดมาปลูกไว้ภายในบริเวณวัดเพื่อใช้เป็นแหล่งเรียนรู้

นอกจากนี้ยังมีการจัดทำรูป ฤาษีดัดตน ในท่าต่าง ๆ ซึ่งแสดงถึงภูมิปัญญาการบริหารร่างกายเพื่อดูแลสุขภาพและบรรเทาอาการเจ็บป่วย

การเข้ามาของการแพทย์ตะวันตก

ในช่วงรัชกาลที่ 3 การแพทย์ตะวันตกเริ่มเผยแพร่ในสังคมไทยมากขึ้น โดยเฉพาะผ่านกลุ่มมิชชันนารี

บุคคลสำคัญคนหนึ่งคือ นายแพทย์แดน บีช บรัดเลย์ (Dan Beach Bradley) หรือที่คนไทยรู้จักกันในชื่อ “หมอบรัดเลย์”

หมอบรัดเลย์มีบทบาทในการนำความรู้ทางการแพทย์ตะวันตกหลายประการเข้ามาเผยแพร่ เช่น

• การปลูกฝีเพื่อป้องกันไข้ทรพิษ

• การนำยาแผนตะวันตกบางชนิดมาใช้

• การเผยแพร่แนวทางรักษาโรคตามหลักการแพทย์ตะวันตก

นับเป็นช่วงที่การแพทย์ตะวันตกเริ่มเข้ามามีบทบาทควบคู่กับภูมิปัญญาการแพทย์ดั้งเดิมของไทยอย่างชัดเจนขึ้น

---

รัชกาลที่ 4 : การแพทย์ตะวันตกมีบทบาทมากขึ้น

ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การติดต่อกับชาติตะวันตกเพิ่มมากขึ้น ส่งผลให้เทคโนโลยีและแนวคิดด้านการแพทย์ตะวันตกเข้ามาในประเทศไทยมากกว่าเดิม

อย่างไรก็ตาม แม้การแพทย์ตะวันตกจะได้รับการยอมรับเพิ่มขึ้น แต่ประชาชนส่วนใหญ่ยังคงใช้การแพทย์แผนโบราณควบคู่กันไป

สาเหตุสำคัญคือการรักษาแบบดั้งเดิมได้ฝังรากอยู่ในวิถีชีวิต ประเพณี และวัฒนธรรมของสังคมไทยมาเป็นเวลานาน

---

รัชกาลที่ 5 : การแพทย์แผนไทยและการแพทย์ตะวันตกในระบบการศึกษา

รัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นอีกหนึ่งช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของระบบการแพทย์ไทย

มีการจัดตั้ง โรงพยาบาลศิริราช ใน พ.ศ. 2431 และเกิดการจัดการเรียนการสอนด้านการแพทย์อย่างเป็นระบบ

ในระยะแรกมีการสอนและให้การรักษาทั้งการแพทย์แผนโบราณและการแพทย์ตะวันตกควบคู่กัน โดยมีหลักสูตรการศึกษาประมาณ 3 ปี

อย่างไรก็ตาม การนำระบบความคิดและวิธีการเรียนการสอนของการแพทย์ทั้งสองแบบมาอยู่ร่วมกันไม่ใช่เรื่องง่าย เนื่องจากแต่ละศาสตร์มีพื้นฐาน แนวคิด วิธีวินิจฉัย และวิธีการรักษาที่แตกต่างกัน

ในช่วงนี้มีความพยายามจัดทำตำราแพทย์สำหรับใช้เป็นเอกสารประกอบการศึกษาอย่างเป็นระบบ

หนึ่งในตำราที่มีความสำคัญอย่างยิ่งคือ “แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์” ซึ่งเป็นการรวบรวมองค์ความรู้จากคัมภีร์การแพทย์ไทยหลายคัมภีร์เข้าไว้ด้วยกัน

ต่อมามีการจัดทำตำราใหม่เพื่อให้เหมาะกับการศึกษามากขึ้น เช่น

• แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง

• ตำราแพทย์ศาสตร์สังเขป

ตำราเหล่านี้กลายเป็นหลักฐานสำคัญขององค์ความรู้การแพทย์แผนไทย และมีอิทธิพลต่อการศึกษาตำราแพทย์ไทยในยุคต่อมา

---

รัชกาลที่ 6 : การเปลี่ยนแปลงระบบการแพทย์และการควบคุมวิชาชีพ

ในสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบบการแพทย์ของประเทศเริ่มเปลี่ยนไปสู่การแพทย์ตะวันตกมากขึ้น และวิชาการแพทย์แผนโบราณในระบบการศึกษาถูกลดบทบาทลง

ต่อมาใน พ.ศ. 2466 มีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติการแพทย์ เพื่อควบคุมการประกอบโรคศิลปะ

จุดประสงค์สำคัญคือการกำหนดมาตรฐานและป้องกันอันตรายที่อาจเกิดขึ้นกับประชาชนจากผู้ประกอบโรคศิลปะที่ไม่มีความรู้หรือไม่มีการฝึกฝนอย่างเพียงพอ

การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวส่งผลให้หมอพื้นบ้านและผู้ประกอบวิชาชีพแบบดั้งเดิมจำนวนหนึ่งลดบทบาทหรือเลิกประกอบอาชีพ เนื่องจากระบบการศึกษา การสอบ และการควบคุมวิชาชีพเริ่มมีความเป็นทางการมากขึ้น

---

รัชกาลที่ 7 : การแบ่งการแพทย์ออกเป็น “แผนปัจจุบัน” และ “แผนโบราณ”

ในสมัย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการกำหนดประเภทของผู้ประกอบโรคศิลปะออกเป็น 2 กลุ่มสำคัญ ได้แก่

1. แผนปัจจุบัน

หมายถึงผู้ประกอบโรคศิลปะที่ใช้ความรู้จากตำราและหลักวิชาที่อาศัยพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ มีการศึกษา ตรวจสอบ ทดลอง และพัฒนาองค์ความรู้อย่างเป็นระบบ

2. แผนโบราณ

หมายถึงผู้ประกอบโรคศิลปะที่อาศัยองค์ความรู้จากการสังเกต ความชำนาญ ประสบการณ์ที่สืบทอดต่อกันมา หรือการศึกษาจากตำราและคัมภีร์โบราณ

การแบ่งประเภทดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงช่วงเวลาที่ประเทศไทยเริ่มกำหนดสถานะและกรอบของระบบการแพทย์แต่ละประเภทอย่างชัดเจนขึ้น

---

การฟื้นฟูและพัฒนาการแพทย์แผนไทยในยุคต่อมา

ภายหลังการแพทย์แผนโบราณลดบทบาทในระบบการแพทย์ของประเทศเป็นช่วงเวลาหนึ่ง ได้เริ่มมีการรวมกลุ่มของผู้รู้และผู้ประกอบวิชาชีพเพื่อฟื้นฟู อนุรักษ์ และถ่ายทอดองค์ความรู้การแพทย์แผนไทยอีกครั้ง

ใน พ.ศ. 2500 มีการจัดตั้งสมาคมที่เกี่ยวข้องกับโรงเรียนแพทย์แผนโบราณขึ้นที่วัดโพธิ์ กรุงเทพมหานคร ก่อนที่จะเกิดการขยายตัวของการเรียนการสอนแพทย์แผนโบราณไปยังพื้นที่ต่าง ๆ

ต่อมาใน พ.ศ. 2525 มีการจัดตั้ง โรงเรียนอายุรเวทวิทยาลัย (ชีวกโกมารภัจจ์) เพื่อพัฒนาการเรียนการสอนด้านการแพทย์แผนโบราณในรูปแบบประยุกต์และเป็นระบบมากขึ้น

เหตุการณ์เหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการฟื้นฟูการแพทย์แผนไทย หลังจากที่องค์ความรู้ดั้งเดิมเคยเผชิญกับการลดบทบาทจากการเปลี่ยนแปลงของระบบสาธารณสุขและการเข้ามาของการแพทย์ตะวันตก

---

จากภูมิปัญญาดั้งเดิมสู่การแพทย์แผนไทยในปัจจุบัน

เมื่อมองย้อนกลับไปตลอดประวัติศาสตร์ จะเห็นได้ว่าการแพทย์แผนไทยไม่ได้เกิดขึ้นจากองค์ความรู้ของยุคใดยุคหนึ่ง แต่เป็นผลจากการสะสมและถ่ายทอดภูมิปัญญามาอย่างต่อเนื่อง

ตั้งแต่การใช้สมุนไพรและตำรับยา การนวด การบริหารร่างกาย การดูแลอาหารและการดำเนินชีวิต ไปจนถึงการจัดทำตำรา การสร้างสถานพยาบาล การจัดการศึกษา และการกำหนดมาตรฐานของผู้ประกอบวิชาชีพ

ในแต่ละยุค การแพทย์ของไทยยังมีการรับและปรับองค์ความรู้จากภายนอกเข้ามาประยุกต์ใช้ตามบริบทของสังคม

ประวัติศาสตร์เหล่านี้จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องราวในอดีต แต่ช่วยให้เราเข้าใจว่า การแพทย์แผนไทยเป็นองค์ความรู้ที่มีการพัฒนา เปลี่ยนแปลง และปรับตัวอยู่เสมอ

และเป็นหนึ่งในมรดกทางภูมิปัญญาที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่าง มนุษย์ ธรรมชาติ สุขภาพ วิถีชีวิต และวัฒนธรรมไทย ที่สืบทอดต่อเนื่องมาจนถึงยุคปัจจุบัน

 

---------------------

🧠 ทริคจำสำหรับสอบ : ประวัติการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาประวัติศาสตร์มีทั้งชื่อบุคคล รัชกาล และเหตุการณ์จำนวนมาก แนะนำให้จำเป็น “จุดเปลี่ยนของแต่ละยุค” แทนการท่องทุกประโยค จะช่วยเรียงเหตุการณ์ได้ง่ายขึ้นครับ ✨

🩺 1. หมอชีวกโกมารภัจจ์ = ต้นแบบแพทย์ในสมัยพุทธกาล

จำคำสำคัญว่า
“ตักศิลา – พระเจ้าพิมพิสาร – แพทย์ประจำพระองค์ – พระพุทธเจ้าและพระสงฆ์”

👨‍⚕️ หมอชีวกโกมารภัจจ์
➡️ ศึกษาวิชาแพทย์ที่ เมืองตักศิลา
➡️ มีชื่อเสียงด้านการรักษาโรค
➡️ ถวายการรักษา พระเจ้าพิมพิสาร
➡️ ได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยให้เป็นแพทย์ประจำพระองค์
➡️ มีบทบาทในการถวายการดูแลพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์

💡 ทริคจำ:
“ชีวกเรียนตักศิลา รักษาพิมพิสาร ดูแลพระพุทธองค์”

---

🏥 2. พระเจ้าชัยวรมันที่ 7 = อโรคยศาลา

จำคำว่า
“ชัยวรมันที่ 7 → อโรคยศาลา → สถานพยาบาล”

มีการสร้าง อโรคยศาลา เพื่อใช้ดูแลรักษาผู้เจ็บป่วย และมีการใช้ยาและสมุนไพรในระบบการรักษา

🌿 ยังมีแนวคิดเกี่ยวกับการจัดหาและปลูกสมุนไพรเพื่อใช้เป็นยารักษาโรค

💡 ข้อสอบเห็นคำว่า “อโรคยศาลา” ให้นึกถึงพระเจ้าชัยวรมันที่ 7

---

🌿 3. ก่อนรัตนโกสินทร์ จำเป็นเส้นทาง

ขอม → สุโขทัย → อยุธยา

🏥 ขอม = อโรคยศาลา
🌿 สุโขทัย = สมุนไพรและตำรับยา
📜 อยุธยา = การแพทย์เป็นระบบมากขึ้น มีแหล่งยาและการรวบรวมตำรับ

โดยเฉพาะสมัย สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ให้จำชื่อ

👉 “ตำราพระโอสถพระนารายณ์”

ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญด้านตำรับยาและเภสัชกรรมไทย

💡 ทริคจำ:
“พระนารายณ์ = พระโอสถ”

---

👑 รัตนโกสินทร์ จำตามรัชกาล

รัชกาลที่ 1️⃣ = “ฟื้นฟู”

หลังการเสียกรุง องค์ความรู้และตำราจำนวนมากสูญหาย จึงเริ่มรวบรวมและฟื้นฟูความรู้ขึ้นใหม่

📍 วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม หรือ วัดโพธิ์ มีบทบาทสำคัญ

คำที่ควรจำ:

📚 ฟื้นฟูตำรา
🌿 สมุนไพร
💊 ตำรับยา
🙏 วัดโพธิ์
👨‍⚕️ หมอหลวง / หมอราษฎร์หรือหมอเชลยศักดิ์

💡 ร.1 = เริ่ม “รวบรวมและฟื้นฟู”

---

รัชกาลที่ 2️⃣ = “รวบรวมตำรับยา”

มีการรวบรวมองค์ความรู้จากหมอและผู้ที่มีตำรับยา แล้วให้ผู้รู้พิจารณาคัดเลือกตำรับที่เหมาะสมเพื่อเก็บรักษาเป็นองค์ความรู้ทางการแพทย์

💡 ร.2 = รวบรวม + ตรวจสอบตำรับยา

จำง่าย ๆ ว่า

ร.1 ฟื้น → ร.2 รวม

---

รัชกาลที่ 3️⃣ = “เผยแพร่ความรู้”

นี่เป็นรัชกาลที่สำคัญมาก ⭐

มีการนำองค์ความรู้ด้านต่าง ๆ ไปจารึกและเผยแพร่ที่ วัดโพธิ์ เพื่อให้ประชาชนสามารถศึกษาได้

📜 ตำรายา
🌿 สมุนไพร
🩺 การรักษาโรค
💆 การนวด
🧘 ฤาษีดัดตน

จึงอาจมองว่าวัดโพธิ์ในยุคนั้นเป็น แหล่งรวบรวมและเผยแพร่ความรู้แก่ประชาชน

ขณะเดียวกัน การแพทย์ตะวันตกเริ่มเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

👨‍⚕️ บุคคลสำคัญ = หมอบรัดเลย์

💉 มีบทบาทในการเผยแพร่ การปลูกฝีป้องกันไข้ทรพิษ

💡 ทริคจำ ร.3:
“วัดโพธิ์ – จารึก – ฤาษีดัดตน – หมอบรัดเลย์”

---

รัชกาลที่ 4️⃣ = “ตะวันตกเข้ามามากขึ้น”

ประเทศไทยติดต่อกับชาติตะวันตกมากขึ้น ทำให้ความรู้และการแพทย์ตะวันตกแพร่หลายมากกว่าเดิม

แต่ประชาชนส่วนใหญ่ยังคงใช้การแพทย์แบบดั้งเดิม เพราะเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตและวัฒนธรรมไทย

💡 ร.4 = ตะวันตกมา แต่แผนไทยยังอยู่

---

รัชกาลที่ 5️⃣ = “โรงพยาบาล + โรงเรียนแพทย์”

⭐ จุดสำคัญมากอีกยุคหนึ่ง

🏥 พ.ศ. 2431 จัดตั้งโรงพยาบาลศิริราช

เริ่มมีการเรียนการสอนและการรักษาที่เกี่ยวข้องกับทั้งการแพทย์แผนเดิมและการแพทย์ตะวันตก

📚 มีการจัดระบบตำราเพื่อใช้ในการศึกษา

ชื่อที่ควรจำมากคือ

👉 แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์

รวมถึงตำราที่ได้รับการจัดทำและใช้ในการศึกษาต่อมา เช่น
📖 แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ฉบับหลวง
📖 ตำราแพทย์ศาสตร์สังเขป

💡 ทริคจำ:
“ร.5 = ศิริราช + เรียนแพทย์ + แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์”

---

รัชกาลที่ 6️⃣ = “ควบคุมวิชาชีพ”

การแพทย์ตะวันตกมีบทบาทในระบบการศึกษามากขึ้น ขณะที่การแพทย์แผนโบราณลดบทบาทลง

⚖️ จุดสำคัญคือ

พ.ศ. 2466 → พระราชบัญญัติการแพทย์

มีเป้าหมายในการควบคุมการประกอบโรคศิลปะและป้องกันอันตรายจากผู้ที่ขาดความรู้หรือการฝึกฝน

💡 จำเลข 2466 = ร.6 = พ.ร.บ.การแพทย์

---

รัชกาลที่ 7️⃣ = “แบ่งสองแผน”

มีการแบ่งผู้ประกอบโรคศิลปะออกเป็น

🔬 แผนปัจจุบัน
อาศัยองค์ความรู้ที่มีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ มีการศึกษา ตรวจสอบ และทดลอง

🌿 แผนโบราณ
อาศัยความรู้จากตำราโบราณ ประสบการณ์ ความชำนาญ และการสืบทอดองค์ความรู้

💡 ร.7 = แบ่ง “แผนปัจจุบัน vs แผนโบราณ”

---

🔥 สูตรจำ ร.1–ร.7 แบบรวดเดียว

1️⃣ ฟื้น

2️⃣ รวม

3️⃣ เผย

4️⃣ รับ

5️⃣ เรียน

6️⃣ คุม

7️⃣ แบ่ง

แปลว่า 👇

ร.1 ฟื้นฟูองค์ความรู้
⬇️
ร.2 รวบรวมตำรับยา
⬇️
ร.3 เผยแพร่ความรู้ที่วัดโพธิ์
⬇️
ร.4 รับอิทธิพลการแพทย์ตะวันตกมากขึ้น
⬇️
ร.5 จัดระบบโรงพยาบาลและการเรียนแพทย์
⬇️
ร.6 ควบคุมการประกอบวิชาชีพ
⬇️
ร.7 แบ่งแผนปัจจุบันและแผนโบราณ

🧠 จำสั้น ๆ ว่า

👉 “ฟื้น–รวม–เผย–รับ–เรียน–คุม–แบ่ง”

---

📅 ตัวเลขสำคัญที่ควรจำ

🏥 พ.ศ. 2431
= จัดตั้ง โรงพยาบาลศิริราช

⚖️ พ.ศ. 2466
= ประกาศใช้ พระราชบัญญัติการแพทย์

🏫 พ.ศ. 2500
= การรวมตัวและจัดตั้งองค์กร/โรงเรียนด้านการแพทย์แผนโบราณที่วัดโพธิ์ในช่วงการฟื้นฟูองค์ความรู้

🎓 พ.ศ. 2525
= จัดตั้ง โรงเรียนอายุรเวทวิทยาลัย (ชีวกโกมารภัจจ์)

💡 ถ้าจำปีไม่ไหว ให้จำ “เหตุการณ์ก่อน” แล้วค่อยผูกตัวเลขกับเหตุการณ์ จะง่ายกว่าการท่องปีอย่างเดียว

---

🎯 ก่อนเข้าห้องสอบ จำ 8 คำนี้ให้ได้

🩺 ชีวก = ตักศิลา
🏥 ชัยวรมัน 7 = อโรคยศาลา
📜 พระนารายณ์ = ตำราพระโอสถ
🙏 วัดโพธิ์ = แหล่งรวบรวมและเผยแพร่ความรู้
👨‍⚕️ บรัดเลย์ = ปลูกฝี
🏥 ร.5 = ศิริราช
📚 แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ = ตำราสำคัญ
⚖️ 2466 = พ.ร.บ.การแพทย์

✨ ถ้าเรียงเรื่องเหล่านี้ได้ ก็จะมองเห็นภาพรวมของพัฒนาการการแพทย์แผนไทยได้เกือบทั้งบทครับ