สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน
🌿 ชุมเห็ดเทศ
สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน
ชุมเห็ดเทศ เป็นสมุนไพรที่ใช้ ดอกสด และใบสดหรือใบแห้ง เป็นยา มี รสเบื่อเอียน โดยใบใช้ภายนอกสำหรับ กลากเกลื้อนและโรคผิวหนัง ส่วนดอกและใบใช้รับประทานเพื่อช่วย ระบายและแก้อาการท้องผูก นอกจากนี้ยังมีวิธีใช้สำหรับ ฝี แผลพุพอง และขับพยาธิ ตามตำราสาธารณสุขมูลฐาน
🌿 ชื่อท้องถิ่น
ชุมเห็ดเทศมีชื่อเรียกแตกต่างกันตามท้องถิ่น ได้แก่
-
ขี้คาก
-
ชุมเห็ดใหญ่
-
ตะลี่พอ
-
ลับมืนหลวง
-
หมากกะลิงเทศ
🔎 ลักษณะของพืช
ชุมเห็ดเทศเป็น ไม้พุ่มขนาดกลาง
ลักษณะสำคัญ ได้แก่
-
ใบเป็นใบประกอบ
-
ใบย่อยมีลักษณะรูปวงรีแกมขอบขนาน หรือรูปไข่กลับ
-
โคนใบและปลายใบค่อนข้างมน
-
ขอบใบเรียบ
-
ใบค่อนข้างหนา หยาบ และเหนียว
-
ดอกออกเป็นช่อ
-
ดอกมีสีเหลือง
-
ผลมีลักษณะเป็นฝัก
🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา
ดอกสด และใบสดหรือใบแห้ง
🧺 ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา
เลือกเก็บใบจากต้นที่มีขนาดเหมาะสม โดยใช้ใบที่
ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป
👅 รสและสรรพคุณยาไทย
ชุมเห็ดเทศมี
รสเบื่อเอียน
สรรพคุณยาไทยที่สำคัญ ได้แก่
-
ใบตำใช้ทาแก้กลากเกลื้อน
-
ใช้กับโรคผิวหนัง
-
ดอกและใบต้มรับประทานแก้อาการท้องผูก
💚 วิธีใช้ชุมเห็ดเทศ
ชุมเห็ดเทศมีวิธีใช้ตามอาการหลายลักษณะ ดังนี้
1. 🚽 อาการท้องผูก
ส่วนที่ใช้
ใช้ได้ทั้ง
-
ใบชุมเห็ดเทศ
-
ช่อดอกสด
วิธีที่ 1 : ใช้ใบชุมเห็ดเทศ
ใช้ใบจำนวนประมาณ
12–15 ใบย่อย
วิธีเตรียม
-
นำใบมาตากให้แห้ง
-
นำใบแห้งไป คั่ว
-
นำไปต้มกับน้ำพอควร
การคั่วใบก่อนใช้มีความสำคัญ เนื่องจากต้นฉบับระบุว่า ใบที่ไม่ผ่านการคั่วอาจทำให้เกิดอาการ คลื่นไส้อาเจียน ได้
วิธีรับประทาน
ดื่มน้ำต้ม
ครั้งเดียว
โดยรับประทาน
-
ก่อนอาหารตอนเช้ามืด
หรือ -
ก่อนนอน
วิธีที่ 2 : ใช้ผงใบชุมเห็ดเทศ
ใช้ผงใบประมาณ
3–6 กรัม
ชงกับน้ำเดือดประมาณ
120 มิลลิลิตร
แช่ไว้ประมาณ
10 นาที
แล้วดื่ม
ก่อนนอน
สามารถนำผงใบมาทำเป็น ยาลูกกลอน ได้เช่นกัน
วิธีที่ 3 : ใช้ช่อดอกสด
ใช้ช่อดอกสดประมาณ
1–3 ช่อ
นำไป
ลวก แล้วรับประทานจิ้มน้ำพริก
เพื่อช่วยระบายและบรรเทาอาการท้องผูก
2. 🩹 ฝีและแผลพุพอง
ส่วนที่ใช้
ใบชุมเห็ดเทศ
ปริมาณที่ใช้
ใช้ประมาณ
1 กำมือ
วิธีเตรียม
-
นำใบชุมเห็ดเทศมาต้มกับน้ำพอท่วมยา
-
เคี่ยวจนเหลือน้ำประมาณ 1 ใน 3
-
นำน้ำยาที่ได้มาใช้ภายนอก
วิธีใช้
ใช้ชะล้าง
-
ฝีที่แตกแล้ว
-
แผลพุพอง
วันละ
2 ครั้ง เช้า–เย็น
หากบริเวณที่เป็นกว้างมาก ต้นฉบับระบุให้ใช้สมุนไพรประมาณ
10–12 กำมือ
ต้มกับน้ำแล้วนำมาอาบ เช้า–เย็น จนกว่าอาการจะหาย
3. 🦠 กลากเกลื้อน
ส่วนที่ใช้
ใบชุมเห็ดเทศสด
วิธีที่ 1 : ตำร่วมกับกระเทียมและปูนแดง
ใช้
🌿 ใบชุมเห็ดเทศสด 4–5 ใบ
🧄 กระเทียม 4–5 กลีบ
🔴 ปูนแดงเล็กน้อย
วิธีเตรียมและใช้
-
ตำใบชุมเห็ดเทศและกระเทียมให้ละเอียด
-
เติมปูนแดงเล็กน้อย
-
ในกรณีกลาก ใช้ผิวไม้ไผ่บาง ๆ ที่ฆ่าเชื้อแล้ว ขูดบริเวณที่เป็นเบา ๆ จนผิวมีสีแดง
-
นำยาที่เตรียมไว้ทาบริเวณดังกล่าว
ความถี่
วันละ 3–4 ครั้ง
ใช้จนกว่าอาการจะหาย และเมื่อหายแล้ว
ให้ทาต่ออีก 1 สัปดาห์
วิธีที่ 2 : ใบสดแช่เหล้า
-
นำใบสดมาตำ
-
แช่ในเหล้า
-
ใช้เฉพาะส่วนของเหล้าที่ได้มาทาบริเวณที่เป็น
ความถี่
วันละ 2–3 ครั้ง
ใช้จนกว่าอาการจะหาย
ต้นฉบับระบุว่า วิธีนี้ ไม่ค่อยได้ผลกับกลากบริเวณผมและเล็บ
4. 🪱 ขับพยาธิ
ส่วนที่ใช้
ใบสด
ปริมาณที่ใช้
ใช้ประมาณ
1 กำมือ หรือประมาณ 20 กรัม
วิธีเตรียมและใช้
-
นำใบสดมาต้มกับน้ำ
-
กรองเอาน้ำ
-
ดื่มน้ำต้มที่ได้
ต้นฉบับระบุว่าเหมาะสำหรับใช้
ถ่ายพยาธิตัวตืด
📌 สรุปการใช้ชุมเห็ดเทศ
🚽 ท้องผูก
🌿 ใบ 12–15 ใบย่อย
↓
☀️ ตากแห้ง
↓
🔥 คั่ว
↓
🫖 ต้มกับน้ำ
↓
🥤 ดื่มก่อนอาหารตอนเช้ามืด หรือก่อนนอน
หรือ
ผงใบ 3–6 กรัม + น้ำเดือด 120 มล.
ชง 10 นาที แล้วดื่มก่อนนอน
หรือ
🌼 ช่อดอกสด 1–3 ช่อ ลวกจิ้มน้ำพริก
🩹 ฝี–แผลพุพอง
🌿 ใบ 1 กำมือ
↓
🫖 ต้มน้ำพอท่วม
↓
🔥 เคี่ยวเหลือ 1 ใน 3
↓
🚿 ชะล้าง วันละ 2 ครั้ง เช้า–เย็น
🦠 กลากเกลื้อน
🌿 ใบสด 4–5 ใบ
🧄 กระเทียม 4–5 กลีบ
🔴 ปูนแดงเล็กน้อย
↓
🥣 ตำรวมกัน
↓
🧴 ทา วันละ 3–4 ครั้ง
หายแล้วให้ทาต่ออีก 1 สัปดาห์
🪱 ขับพยาธิ
🌿 ใบสด 1 กำมือ หรือประมาณ 20 กรัม
↓
🫖 ต้มเอาน้ำดื่ม
ใช้สำหรับ พยาธิตัวตืด
🧠 PikadThai Tip
จำชุมเห็ดเทศเป็นชุด
🌿 ใบ + ดอก
👅 รสเบื่อเอียน
🚽 กิน → ระบาย แก้ท้องผูก
🦠 ทา → กลากเกลื้อน โรคผิวหนัง
🩹 ต้มล้าง → ฝี แผลพุพอง
🪱 ใบต้ม → ขับพยาธิ
สูตรจำสั้น ๆ
“ชุมเห็ดเทศ เบื่อเอียน — กินระบาย ทาแก้กลาก”
⚠️ หมายเหตุ
เนื้อหานี้เรียบเรียงจากหัวข้อ สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน โดยยึดรายละเอียดในตำราต้นฉบับเป็นหลัก และตรวจทานรายละเอียดวิธีใช้ที่ข้อความในภาพบางส่วนอ่านไม่ครบกับข้อมูลสมุนไพรสาธารณสุขมูลฐานของสถานการแพทย์แผนไทยประยุกต์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และฐานข้อมูลสมุนไพรเพื่อการสาธารณสุขมูลฐาน มหาวิทยาลัยมหิดล