🌿 จุลพิกัด

การจำแนกตัวยาที่มีความสัมพันธ์กันตามความแตกต่างของลักษณะ

จุลพิกัด เป็นหมวดหนึ่งของคณาเภสัช ใช้สำหรับจัดกลุ่มตัวยาจำนวนน้อยอย่างที่มีความสัมพันธ์กัน โดยส่วนมากเป็นตัวยาชนิดเดียวกันหรือมีชื่อเรียกอยู่ในกลุ่มเดียวกัน แต่มีลักษณะบางประการแตกต่างกัน

การเรียนจุลพิกัดจึงช่วยให้แยกตัวยาที่มีชื่อหรือชนิดใกล้เคียงกันออกจากกันได้อย่างเป็นระบบ ไม่สับสนเมื่อต้องอ่านตำรับยา จดจำเครื่องยา หรือพิจารณาตัวยาในทางเภสัชกรรมไทย

จุลพิกัดแบ่งตามลักษณะความแตกต่างของตัวยาออกเป็น 5 กลุ่มใหญ่ ได้แก่

พวกที่ต่างกันที่ขนาด
พวกที่ต่างกันที่สี
พวกที่ต่างกันที่รส
พวกที่ต่างกันที่ชนิด
พวกที่ต่างกันที่ถิ่นที่เกิด

ในชุดข้อมูลนี้มีจุลพิกัดรวมทั้งหมด 62 กลุ่ม

1.1 📏 พวกที่ต่างกันที่ขนาด

เป็นการจัดตัวยาที่อยู่ในกลุ่มเดียวกัน แต่แบ่งออกจากกันตาม ขนาดหรือลักษณะเล็ก–ใหญ่

1. กระพังโหมทั้ง 2

กระพังโหมน้อย
กระพังโหมใหญ่

2. ข่าทั้ง 2

ข่าเล็ก
ข่าใหญ่

3. ตับเต่าทั้ง 2

ตับเต่าน้อย
ตับเต่าใหญ่

4. เปล้าทั้ง 2

เปล้าน้อย
เปล้าใหญ่

5. เร่วทั้ง 2

เร่วน้อย
เร่วใหญ่

6. ส้มกุ้งทั้ง 2

ส้มกุ้งน้อย
ส้มกุ้งใหญ่

💡 PikadThai Tip
กลุ่มนี้จำง่ายด้วยคำว่า “น้อย–ใหญ่ / เล็ก–ใหญ่” โดยดูที่ขนาดเป็นหลัก

1.2 🎨 พวกที่ต่างกันที่สี

เป็นกลุ่มที่จำแนกตัวยาจาก สี ซึ่งส่วนใหญ่พบเป็นคู่ เช่น แดง–ขาว ดำ–ขาว หรือแดง–เหลือง

1. การบูรทั้ง 2

การบูรดำ
การบูรขาว

2. กะเพราทั้ง 2

กะเพราแดง
กะเพราขาว

3. กระดูกไก่ทั้ง 2

กระดูกไก่ดำ
กระดูกไก่ขาว

4. กระวานทั้ง 2

กระวานดำ
กระวานขาว

5. หัวกระดาดทั้ง 2

หัวกระดาดแดง
หัวกระดาดขาว

6. ต้นก้างปลาทั้ง 2

ต้นก้างปลาแดง
ต้นก้างปลาขาว

7. กำมะถันทั้ง 2

กำมะถันแดง
กำมะถันเหลือง

8. ขี้กาทั้ง 2

ขี้กาแดง
ขี้กาขาว

9. ขอบชะนางทั้ง 2

ขอบชะนางแดง
ขอบชะนางขาว

10. แคทั้ง 2

แคแดง
แคขาว

11. จันทน์ทั้ง 2

จันทน์แดง
จันทน์ขาว

12. เจตมูลเพลิงทั้ง 2

เจตมูลเพลิงแดง
เจตมูลเพลิงขาว

13. เทียนทั้ง 2

เทียนแดง
เทียนขาว

14. บัวหลวงทั้ง 2

บัวหลวงแดง
บัวหลวงขาว

15. ผักเป็ดทั้ง 2

ผักเป็ดแดง
ผักเป็ดขาว

16. ผักแพวทั้ง 2

ผักแพวแดง
ผักแพวขาว

17. ฝ้ายทั้ง 2

ฝ้ายแดง
ฝ้ายขาว

18. พริกไทยทั้ง 2

พริกไทยดำ
พริกไทยขาว (ล่อน)

19. เถามวกทั้ง 2

เถามวกแดง
เถามวกขาว

20. ละหุ่งทั้ง 2

ละหุ่งแดง
ละหุ่งขาว

21. สัตตบงกชทั้ง 2

สัตตบงกชแดง
สัตตบงกชขาว

22. หางไหลทั้ง 2

หางไหลแดง
หางไหลขาว

🧠 PikadThai Understanding
กลุ่ม “ต่างกันที่สี” มีจำนวนมากที่สุดกลุ่มหนึ่ง การจำควรมองเป็น ชื่อหลัก + สีที่ใช้แยกชนิด มากกว่าจำเป็นรายชื่อแยกจากกันทุกตัว

1.3 👅 พวกที่ต่างกันที่รส

เป็นการจำแนกตัวยาที่มีชื่อหรือชนิดสัมพันธ์กัน แต่แตกต่างกันตาม รสของตัวยา

1. มะขามทั้ง 2

มะขามเปรี้ยว
มะขามหวาน

2. มะขามเทศทั้ง 2

มะขามเทศฝาด
มะขามเทศมัน

3. มะปรางทั้ง 2

มะปรางเปรี้ยว
มะปรางหวาน

4. มะเฟืองทั้ง 2

มะเฟืองเปรี้ยว
มะเฟืองหวาน

💡 PikadThai Tip
กลุ่มนี้ไม่ได้พิจารณาจาก “รสยาหลัก” ของตำรับ แต่ใช้ รสที่แตกต่างกันของตัวยา เป็นเกณฑ์ในการเรียกแยกชนิด

1.4 ⚥ พวกที่ต่างกันที่ชนิด

กลุ่มนี้ใช้ลักษณะของ ชนิดของตัวยา เป็นตัวแยก โดยพบการเรียกในลักษณะ ตัวผู้–ตัวเมีย หรือชื่อเฉพาะที่ใช้จำแนกตัวยาในคู่เดียวกัน

1. กระพังโหมทั้ง 2

กระพังโหมตัวผู้
กระพังโหมตัวเมีย

2. เกลือทั้ง 2

เกลือตัวผู้
เกลือตัวเมีย

3. ตำแยทั้ง 2

ตำแยตัวผู้
ตำแยตัวเมีย

4. เบี้ยทั้ง 2

เบี้ยจั่น
เบี้ยผู้

5. ผักปอดทั้ง 2

ผักปอดตัวผู้
ผักปอดตัวเมีย

6. มะยมทั้ง 2

มะยมตัวผู้
มะยมตัวเมีย

7. หมากทั้ง 2

หมากผู้
หมากเมีย

8. ศิลายอนทั้ง 2

ศิลายอนตัวผู้
ศิลายอนตัวเมีย

🧠 PikadThai Understanding
คำว่า ผู้–เมีย ในบริบทของคณาเภสัชเป็นศัพท์ที่ใช้จำแนกตัวยาตามระบบความรู้ดั้งเดิม จึงควรจำชื่อเฉพาะของแต่ละคู่ตามที่ใช้ในวิชา ไม่ควรตีความจากความหมายของเพศในสิ่งมีชีวิตเพียงอย่างเดียว

1.5 🗺️ พวกที่ต่างกันที่ถิ่นที่เกิด

กลุ่มนี้จำแนกตัวยาตาม แหล่งกำเนิด ถิ่นที่พบ หรือคำเรียกที่แสดงความแตกต่างของแหล่งและชนิด เช่น บ้าน–ป่า เหนือ–ใต้ ไทย–เทศ เป็นต้น

1. กระท้อนทั้ง 2

กระท้อนบ้าน
กระท้อนป่า

2. กะทือทั้ง 2

กะทือบ้าน
กะทือป่า

3. หัวข้าวเย็นทั้ง 2

หัวข้าวเย็นเหนือ
หัวข้าวเย็นใต้

4. ขี้เหล็กทั้ง 2

ขี้เหล็กบ้าน
ขี้เหล็กป่า

5. เขาวัวทั้ง 2

เขาวัวบ้าน
เขาวัวป่า

6. ชะมดทั้ง 2

ชะมดเช็ด
ชะมดเชียง

7. ชะเอมทั้ง 2

ชะเอมเทศ
ชะเอมไทย

8. ช้ามะเรียงทั้ง 2

ช้ามะเรียงบ้าน
ช้ามะเรียงป่า

9. ชุมเห็ดทั้ง 2

ชุมเห็ดเทศ
ชุมเห็ดไทย

10. หญ้าเกล็ดหอยทั้ง 2

หญ้าเกล็ดหอยเล็ก
หญ้าเกล็ดหอยใหญ่

11. ดีเกลือทั้ง 2

ดีเกลือไทย
ดีเกลือฝรั่ง

12. ปรงทั้ง 2

ปรงบ้าน
ปรงป่า

13. ประยงค์ทั้ง 2

ประยงค์บ้าน
ประยงค์ป่า

14. ผักหวานทั้ง 2

ผักหวานบ้าน
ผักหวานป่า

15. มะระทั้ง 2

มะระขี้นก
มะระจีน

16. ยอทั้ง 2

ยอบ้าน
ยอป่า

17. สลอดทั้ง 2

สลอดดก
สลอดน้ำ

18. แสมทั้ง 2

แสมสาร
แสมทะเล

19. สะเดาทั้ง 2

สะเดาบ้าน
สะเดาป่า

20. สีเสียดทั้ง 2

สีเสียดแขก
สีเสียดไทย

21. หัสคุณทั้ง 2

หัสคุณเทศ
หัสคุณไทย

22. อบเชยทั้ง 2

อบเชยเทศ
อบเชยไทย

📊 สรุปจุลพิกัดทั้ง 5 กลุ่ม

หมวด	หลักที่ใช้จำแนก	จำนวนจุลพิกัด
1.1 ต่างกันที่ขนาด	น้อย–ใหญ่ / เล็ก–ใหญ่	6
1.2 ต่างกันที่สี	ดำ–ขาว / แดง–ขาว / แดง–เหลือง ฯลฯ	22
1.3 ต่างกันที่รส	เปรี้ยว–หวาน / ฝาด–มัน	4
1.4 ต่างกันที่ชนิด	ผู้–เมีย และชื่อจำแนกเฉพาะ	8
1.5 ต่างกันที่ถิ่นที่เกิด	บ้าน–ป่า / ไทย–เทศ / เหนือ–ใต้ ฯลฯ	22
รวม		62 จุลพิกัด

🧠 PikadThai Understanding

จุลพิกัดไม่ได้หมายถึง “ยาน้อย” เพียงอย่างเดียว

คำสำคัญของจุลพิกัดคือ การจำแนกความแตกต่าง

ตัวยาที่อยู่ใกล้กันในชื่อหรืออยู่ในกลุ่มเดียวกัน อาจแตกต่างกันด้วย

ขนาด → สี → รส → ชนิด → ถิ่นที่เกิด

ดังนั้น เวลาศึกษาจุลพิกัดไม่ควรจำเพียงว่า “พิกัดนี้มีอะไรบ้าง” แต่ควรถามเพิ่มว่า

ตัวยาคู่นี้ต่างกันด้วยหลักใด?

เมื่อเข้าใจเกณฑ์นี้ จะช่วยให้จดจำรายชื่อจำนวนมากได้ง่ายขึ้นอย่างชัดเจน

💡 PikadThai Tip — สูตรจำ 5 หลักของจุลพิกัด

“ขนาด – สี – รส – ชนิด – ถิ่น”

📏 ขนาด → เล็ก–ใหญ่ / น้อย–ใหญ่
🎨 สี → แดง ขาว ดำ เหลือง
👅 รส → เปรี้ยว หวาน ฝาด มัน
⚥ ชนิด → ผู้–เมีย หรือชื่อจำแนกเฉพาะ
🗺️ ถิ่น → บ้าน–ป่า / ไทย–เทศ / เหนือ–ใต้

จำ 5 คำนี้ก่อน แล้วค่อยนำตัวยาแต่ละคู่ไปวางในกลุ่ม จะช่วยลดภาระการจำแบบรายชื่อได้มาก

🔗 จุลพิกัดอยู่ตรงไหนในคณาเภสัช

คณาเภสัช

→ จุลพิกัด — จำแนกตัวยาตามความแตกต่าง
→ พิกัด — รวมตัวยาตั้งแต่ 2 สิ่งขึ้นไป โดยใช้น้ำหนักเสมอภาค
→ มหาพิกัด — รวมตัวยาหลายสิ่ง และกำหนดสัดส่วนตามหลักเฉพาะ

เมื่อเข้าใจจุลพิกัดแล้ว ลำดับถัดไปคือการศึกษากลุ่ม พิกัดยา ซึ่งจะเริ่มจากพิกัดยา 2 สิ่ง และเพิ่มจำนวนตัวยาตามระบบของคณาเภสัช

🌿 ศึกษาตัวยาต่อใน PikadThai Herb

ชื่อสมุนไพรและเครื่องยาที่พบในจุลพิกัดสามารถศึกษาแยกเป็นรายชนิดใน PikadThai Herb เพื่อเชื่อมจากการจำชื่อในพิกัดไปสู่ความเข้าใจเภสัชวัตถุจริง เช่น

ชื่อและชื่อท้องถิ่น
ลักษณะของพืชหรือเครื่องยา
ส่วนที่ใช้เป็นยา
ช่วงเวลาที่เก็บ
รสยา
สรรพคุณยาไทย
วิธีใช้
ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

Herb บน PikadThai.com