🌿 ข่า

สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน

ข่า เป็นสมุนไพรที่ใช้ เหง้าแก่สดหรือแห้ง เป็นยา มี รสเผ็ดร้อน ตามข้อมูลสมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน ใช้สำหรับอาการ ท้องอืด ท้องเฟ้อ แน่นจุกเสียด และใช้ภายนอกสำหรับ กลากเกลื้อน

🌿 ชื่อท้องถิ่น

ข่ามีชื่อเรียกแตกต่างกันตามท้องถิ่น ได้แก่

• ข่าหยวก — ภาคเหนือ

• ข่าหลวง — ภาคเหนือ

• เสะเออเคย — กะเหรี่ยง–แม่ฮ่องสอน

🔎 ลักษณะของพืช

ข่าเป็น พืชล้มลุก มีเหง้าอยู่ใต้ดิน

ลักษณะสำคัญ ได้แก่

• เหง้ามีข้อและปล้องชัดเจน

• เหง้ามีสีขาวอมเหลือง

• มีกลิ่นหอมเฉพาะตัว

• ลำต้นเหนือดินเกิดจากกาบใบหุ้มซ้อนกัน

• ใบมีลักษณะยาวรี

• ปลายใบแหลม

• ดอกออกเป็นช่อ

• ดอกมีสีขาว และมีลายหรือแต้มสีแดงบริเวณกลีบดอก

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

เหง้าแก่สดหรือแห้ง

🧺 ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา

เก็บเหง้าในช่วงที่

ต้นมีอายุประมาณ 1 ปีขึ้นไป

เลือกใช้เหง้าที่แก่และสมบูรณ์

👅 รสและสรรพคุณยาไทย

ข่ามี

รสเผ็ดร้อน

สรรพคุณยาไทยตามข้อมูลในตำรา ได้แก่

• ขับลมในลำไส้

• แก้ท้องอืด

• แก้ท้องเฟ้อ

• แก้แน่นจุกเสียด

• แก้กลากเกลื้อน

💚 วิธีใช้ข่า

1. 🫃 ท้องอืด ท้องเฟ้อ และแน่นจุกเสียด

ส่วนที่ใช้

เหง้าข่าแก่

ปริมาณที่ใช้

ใช้เหง้าข่าสดประมาณ

1½–2 กรัม

วิธีเตรียม

1. นำเหง้าข่าแก่มาทำความสะอาด

2. ตำให้ละเอียด

3. เติมน้ำปูนใส

4. คั้นเอาเฉพาะน้ำ

วิธีใช้

ดื่มน้ำที่คั้นได้

ใช้สำหรับบรรเทาอาการ

• ท้องอืด

• ท้องเฟ้อ

• แน่นจุกเสียด

2. 🦠 กลากเกลื้อน

ส่วนที่ใช้

เหง้าข่าแก่

วิธีเตรียมและใช้

1. นำเหง้าข่าแก่ล้างให้สะอาด

2. ฝานหรือทุบให้แตก

3. นำไปแช่ใน เหล้าโรง

4. ทิ้งไว้ประมาณ 1 คืน

5. ใช้น้ำยาที่ได้ทาบริเวณที่เป็นกลากเกลื้อน

ใช้ทาบริเวณที่เป็น

วันละ 2 ครั้ง เช้า–เย็น

ใช้ต่อเนื่องจนกว่าอาการจะดีขึ้น

📌 สรุปการใช้ข่า

🫃 ท้องอืด–ท้องเฟ้อ–แน่นจุกเสียด

ใช้

🌿 เหง้าข่าแก่สด 1½–2 กรัม

จากนั้น

🥣 ตำให้ละเอียด
↓
💧 เติมน้ำปูนใส
↓
🥤 คั้นเอาน้ำดื่ม

🦠 กลากเกลื้อน

ใช้

🌿 เหง้าข่าแก่

จากนั้น

🔪 ฝานหรือทุบ
↓
🥃 แช่เหล้าโรง 1 คืน
↓
🧴 ใช้ทาบริเวณที่เป็น วันละ 2 ครั้ง เช้า–เย็น

🧠 PikadThai Tip

จำข่าเป็นชุด

🌿 ใช้เหง้าแก่
🔥 รสเผ็ดร้อน
💨 กิน → ขับลม แก้แน่นท้อง
🦠 ทา → กลากเกลื้อน

สูตรจำสั้น ๆ

“ข่าเหง้าร้อน — ดื่มแก้ลม ทาแก้กลาก”

⚠️ หมายเหตุ

เนื้อหานี้เรียบเรียงจากข้อมูลหัวข้อ สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน ตามต้นฉบับที่ใช้ประกอบการศึกษา โดยปรับโครงสร้างและภาษาให้อ่านง่ายขึ้น และคงสาระสำคัญเกี่ยวกับชื่อท้องถิ่น ลักษณะพืช ส่วนที่ใช้ ช่วงเวลาที่เก็บ รสและสรรพคุณ และวิธีใช้ตามต้นฉบับ

ข้อมูลนี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านสมุนไพรและการแพทย์แผนไทย หากมีอาการรุนแรง ลุกลาม หรือไม่ดีขึ้น ควรได้รับการประเมินจากผู้ประกอบวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง