🌿 ขี้เหล็ก

สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน

ขี้เหล็ก เป็นสมุนไพรที่ใช้ ใบอ่อนและดอก เป็นยา ตามข้อมูลสมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน มี รสขม ใช้สำหรับช่วย ระบายท้อง แก้ท้องผูก ช่วยให้นอนหลับ และเจริญอาหาร

🌿 ชื่อท้องถิ่น

ขี้เหล็กมีชื่อเรียกแตกต่างกันตามท้องถิ่น ได้แก่

• ขี้เหล็กบ้าน — ลำปาง

• ขี้เหล็กใหญ่ — ภาคกลาง

• ขี้เหล็กหลวง — ภาคเหนือ

• ผักจี๋ — เงี้ยว–แม่ฮ่องสอน

• ยะหา — ปัตตานี

• ขี้เหล็กจิหรี่ — ภาคใต้

🔎 ลักษณะของพืช

ขี้เหล็กเป็น ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ลักษณะสำคัญ ได้แก่

• ใบเป็น ใบประกอบ

• ประกอบด้วยใบย่อยหลายคู่

• ใบย่อยมีลักษณะค่อนข้างมน

• โคนใบกลมมน

• ใบด้านบนมีสีเขียวเข้มกว่าด้านล่าง

• ดอกมีสีเหลือง

• ออกดอกเป็นช่อ

• ฝักมีลักษณะแบน

• ภายในฝักมีเมล็ด

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

ใบอ่อนและดอก

👅 รสและสรรพคุณยาไทย

ดอกตูมและใบอ่อน มี

รสขม

สรรพคุณยาไทยตามข้อมูลในตำรา ได้แก่

• ช่วยระบายท้อง

• ดอกตูมช่วยทำให้นอนหลับ

• เจริญอาหาร

💚 วิธีใช้ขี้เหล็ก

ขี้เหล็กมีวิธีใช้ตามอาการที่ระบุในงานสาธารณสุขมูลฐาน ดังนี้

1. 🚽 อาการท้องผูก

ส่วนที่ใช้

ใบขี้เหล็ก

ใช้ได้ทั้ง

• ใบอ่อน

• ใบแก่

ปริมาณที่ใช้

ใช้ประมาณ

4–5 กำมือ

วิธีเตรียม

1. นำใบขี้เหล็กมาทำความสะอาด

2. ใช้ประมาณ 4–5 กำมือ

3. นำไปต้มกับน้ำ

4. กรองเอาน้ำสำหรับดื่ม

วิธีรับประทาน

ดื่มน้ำต้มขี้เหล็กก่อนอาหาร

หรือ

ดื่มเมื่อมีอาการท้องผูก

2. 😴 อาการนอนไม่หลับ กังวล และเบื่ออาหาร

ส่วนที่ใช้

ใบขี้เหล็ก

ปริมาณที่ใช้

หากใช้ใบแห้ง

30 กรัม

หากใช้ใบสด

50 กรัม

วิธีที่ 1 : ต้มเอาน้ำดื่ม

1. นำใบขี้เหล็กตามปริมาณที่กำหนดมาทำความสะอาด

2. ต้มกับน้ำ

3. กรองเอาน้ำ

วิธีรับประทาน

ดื่มก่อนนอน

ใช้สำหรับอาการ

• นอนไม่หลับ

• กังวล

• เบื่ออาหาร

วิธีที่ 2 : ทำเป็นยาดองเหล้าขี้เหล็ก

สามารถใช้ ใบอ่อน ทำเป็นยาดองเหล้าได้

วิธีเตรียม

1. นำใบอ่อนขี้เหล็กใส่ภาชนะ

2. เติม เหล้าขาว ให้พอท่วมตัวยา

3. แช่ไว้ประมาณ 7 วัน

4. คนยาทุกวัน เพื่อให้น้ำยาสม่ำเสมอ

5. เมื่อครบกำหนด กรองกากยาออก

6. จะได้น้ำ ยาดองเหล้าขี้เหล็ก

วิธีรับประทาน

รับประทานครั้งละ

1–2 ช้อนชา

โดยรับประทาน

ก่อนนอน

📌 สรุปการใช้ขี้เหล็ก

🚽 ท้องผูก

ใช้

🌿 ใบอ่อนหรือใบแก่ 4–5 กำมือ

จากนั้น

🫖 ต้มกับน้ำ
↓
🥤 ดื่มก่อนอาหาร หรือเมื่อมีอาการ

😴 นอนไม่หลับ–กังวล–เบื่ออาหาร

ใช้

🌿 ใบแห้ง 30 กรัม
หรือใบสด 50 กรัม

จากนั้น

🫖 ต้มเอาน้ำดื่มก่อนนอน

หรือใช้ใบอ่อนทำเป็นยาดองเหล้า

🌿 ใบอ่อน
↓
🥃 เติมเหล้าขาวพอท่วมยา
↓
📅 แช่ 7 วัน และคนทุกวัน
↓
🥣 กรองกากออก
↓
🥄 รับประทานครั้งละ 1–2 ช้อนชา ก่อนนอน

🧠 PikadThai Tip

จำขี้เหล็กเป็นชุด

🌿 ใช้ใบอ่อนและดอก
👅 รสขม
🚽 ใบ → ช่วยระบาย แก้ท้องผูก
😴 ดอกตูม → ช่วยให้นอนหลับ
🍽️ ช่วยเจริญอาหาร

สูตรจำสั้น ๆ

“ขี้เหล็กขม — ใบระบาย ดอกช่วยหลับ”

⚠️ หมายเหตุ

เนื้อหานี้เรียบเรียงจากข้อมูลหัวข้อ สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน ตามต้นฉบับที่ใช้ประกอบการศึกษา โดยปรับโครงสร้างและภาษาให้อ่านง่ายขึ้น และคงรายละเอียดเรื่องส่วนที่ใช้ ปริมาณ วิธีเตรียม และวิธีรับประทานตามต้นฉบับ

ข้อมูลนี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านสมุนไพรและการแพทย์แผนไทย โดยเฉพาะวิธี ยาดองเหล้า เป็นภูมิปัญญาและวิธีใช้ตามตำราต้นฉบับ จึงควรพิจารณาความเหมาะสมของผู้ใช้แต่ละบุคคล