🌿 การเก็บยาในเภสัชกรรมไทย

หลักการเลือกเก็บเภสัชวัตถุตามฤดู ทิศ วัน เวลา และยาม

การเก็บยาเป็นองค์ความรู้สำคัญส่วนหนึ่งของ เภสัชกรรมไทย เพราะการนำพืชสมุนไพรมาใช้เป็นยาไม่ได้พิจารณาเพียงว่าเป็นพืชชนิดใดหรือใช้ส่วนใดเท่านั้น แต่ยังให้ความสำคัญกับ ช่วงเวลาและวิธีการเก็บตัวยา ด้วย

ในทางเภสัชกรรมไทยมีหลักการเก็บยาโดยพิจารณาตามกาลเวลาและปัจจัยต่าง ๆ เพื่อให้ได้ตัวยาที่มีคุณภาพตามหลักของวิชา โดยแบ่งวิธีการเก็บยาออกเป็น 4 ลักษณะสำคัญ ได้แก่

1. 🌦️ การเก็บยาตามฤดู

2. 🧭 การเก็บยาตามทิศ

3. 📅 การเก็บยาตามวันและเวลา

4. 🕰️ การเก็บยาตามยาม หรือกาลเวลา

🌦️ 1. การเก็บยาตามฤดู

การเก็บยาตามฤดูเป็นการพิจารณาว่า ในแต่ละฤดูกาลควรเลือกเก็บส่วนใดของพืชมาใช้เป็นยา

☀️ คิมหันตฤดู — ฤดูร้อน

ให้เก็บ

• เหง้า

• หัว

• แก่น

• ราก

เพื่อให้ได้ตัวยาที่มีสรรพคุณดีตามหลักเภสัชกรรมไทย

🌧️ วสันตฤดู — ฤดูฝน

ให้เก็บ

• ใบ

• ดอก

• ลูก หรือฝัก

❄️ เหมันตฤดู — ฤดูหนาว

ให้เก็บ

• เปลือกไม้

• กระพี้

• เนื้อไม้

📚 สรุปการเก็บยาตามฤดู

🧭 2. การเก็บยาตามทิศ

หลักการเก็บยาตามทิศกำหนด ทิศในการออกเก็บยาให้สัมพันธ์กับวันในสัปดาห์

โดยให้ถือ ที่อยู่ของหมอผู้เก็บยาเป็นศูนย์กลาง สำหรับกำหนดทิศ

🧭 จำให้ง่าย

ตะวันออก → อาทิตย์ + อังคาร
ตะวันตก → จันทร์ + เสาร์
ทิศใต้ → พุธ + ศุกร์
ทิศเหนือ → พฤหัสบดี

📅 3. การเก็บยาตามวันและเวลา

นอกจากการพิจารณาตามฤดูกาลและทิศแล้ว ยังมีการกำหนด ส่วนของพืชที่ควรเก็บตามวันและช่วงเวลาของวัน

ช่วงเวลาที่ใช้แบ่งออกเป็น

🌅 เช้า
🌤️ สาย
☀️ เที่ยง
🌆 เย็น

โดยแต่ละวันกำหนดส่วนที่เก็บแตกต่างกัน ดังนี้

☀️ วันอาทิตย์

🌙 วันจันทร์

🔴 วันอังคาร

🟢 วันพุธ

🟠 วันพฤหัสบดี

🔵 วันศุกร์

🪐 วันเสาร์

📊 ตารางรวมการเก็บยาตามวันและเวลา

หมายเหตุ: ในหัวข้อการเก็บยาตามวันและเวลา กำหนดเป็นช่วง เช้า–สาย–เที่ยง–เย็น โดยไม่ได้ระบุเวลาเป็นนาฬิกาของแต่ละช่วงไว้ในข้อมูลชุดนี้

🕰️ 4. การเก็บยาตามยาม หรือกาลเวลา

อีกระบบหนึ่งคือการแบ่งเวลาในหนึ่งวันออกเป็น ยาม ซึ่งระบบนี้ระบุช่วงเวลาเป็นนาฬิกาไว้อย่างชัดเจน

แบ่งออกเป็น

☀️ กลางวัน 4 ยาม
🌙 กลางคืน 4 ยาม

โดยในแต่ละยามกำหนดส่วนของพืชที่ควรเก็บแตกต่างกัน

☀️ การเก็บยาตามยาม — กลางวัน

ยามที่ 1

⏰ 06.00–09.00 น.

ให้เก็บ

• ใบ

• ดอก

• ลูก

ยามที่ 2

⏰ 09.00–12.00 น.

ให้เก็บ

• กิ่ง

• ก้าน

ยามที่ 3

⏰ 12.00–15.00 น.

ให้เก็บ

• ต้น

• เปลือก

• แก่น

ยามที่ 4

⏰ 15.00–18.00 น.

ให้เก็บ

• ราก

📚 ตารางการเก็บยาตามยามกลางวัน

🌙 การเก็บยาตามยาม — กลางคืน

ในเวลากลางคืน ลำดับส่วนของพืชที่เก็บจะ ย้อนกลับจากช่วงกลางวัน

ยามที่ 1

⏰ 18.00–21.00 น.

ให้เก็บ

• ราก

ยามที่ 2

⏰ 21.00–24.00 น.

ให้เก็บ

• ต้น

• เปลือก

• แก่น

ยามที่ 3

⏰ 24.00–03.00 น.

ให้เก็บ

• กิ่ง

• ก้าน

ยามที่ 4

⏰ 03.00–06.00 น.

ให้เก็บ

• ใบ

• ดอก

• ลูก

📚 ตารางการเก็บยาตามยามกลางคืน

🧠 PikadThai Understanding

กลางวันเดินจาก “ส่วนบน” ลงสู่ “ส่วนล่าง” — กลางคืนย้อนกลับ

หากสังเกตการเก็บยาตามยาม จะพบรูปแบบที่ช่วยให้จดจำได้ง่ายมาก

☀️ กลางวัน

06.00–09.00 น.
ใบ • ดอก • ลูก

⬇️

09.00–12.00 น.
กิ่ง • ก้าน

⬇️

12.00–15.00 น.
ต้น • เปลือก • แก่น

⬇️

15.00–18.00 น.
ราก

กล่าวได้ว่าในช่วงกลางวัน ลำดับการเก็บจะค่อย ๆ เคลื่อนจาก ส่วนบนของพืชลงสู่ส่วนล่าง

🌙 กลางคืน

18.00–21.00 น.
ราก

⬆️

21.00–24.00 น.
ต้น • เปลือก • แก่น

⬆️

24.00–03.00 น.
กิ่ง • ก้าน

⬆️

03.00–06.00 น.
ใบ • ดอก • ลูก

ในช่วงกลางคืนจึงเป็นการ ย้อนลำดับจากส่วนล่างกลับขึ้นสู่ส่วนบนของพืช

นี่เป็นหนึ่งในวิธีช่วยจำโครงสร้างของการเก็บยาตามยามได้ง่ายกว่าการท่องเวลาแยกทีละช่วง

💡 PikadThai Tip

จำ “ส่วนของพืช” เป็น 4 กลุ่มก่อนจำเวลา

แบ่งส่วนของพืชออกเป็น

🌿 กลุ่มที่ 1

ใบ • ดอก • ลูก

🌱 กลุ่มที่ 2

กิ่ง • ก้าน

🌳 กลุ่มที่ 3

ต้น • เปลือก • แก่น

🪴 กลุ่มที่ 4

ราก

แล้วจึงจำว่า

☀️ กลางวัน = 1 → 2 → 3 → 4

🌙 กลางคืน = 4 → 3 → 2 → 1

จึงสามารถจำเวลาได้เป็นชุดละ 3 ชั่วโมง

06 → 09 → 12 → 15 → 18 → 21 → 24 → 03 → 06

ทำให้เห็นระบบทั้ง 24 ชั่วโมงได้ในภาพเดียว

📌 สรุปหลักการเก็บยา

การเก็บยาในเภสัชกรรมไทยแบ่งออกได้เป็น 4 วิธีสำคัญ

🌦️ ตามฤดู

กำหนดว่าส่วนใดของพืชควรเก็บในฤดูร้อน ฤดูฝน หรือฤดูหนาว

🧭 ตามทิศ

กำหนดทิศในการเก็บยาตามวันในสัปดาห์ โดยใช้ที่อยู่ของผู้เก็บยาเป็นศูนย์กลาง

📅 ตามวันและเวลา

กำหนดส่วนของพืชให้สัมพันธ์กับ วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ และช่วง เช้า สาย เที่ยง เย็น

🕰️ ตามยาม

แบ่งเวลา กลางวันและกลางคืนออกเป็นอย่างละ 4 ยาม ยามละ 3 ชั่วโมง และกำหนดส่วนของพืชที่ควรเก็บในแต่ละช่วงเวลา

ดังนั้น การศึกษาเรื่องการเก็บยาจึงไม่ได้หมายถึงเพียงการรู้ว่า “สมุนไพรชนิดนี้ใช้ส่วนใด” แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงคำถามสำคัญอีกข้อหนึ่งคือ

“ส่วนนั้นควรเก็บเมื่อใด?”

ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการรู้จักเภสัชวัตถุอย่างเป็นระบบในทางเภสัชกรรมไทย

🌿 ศึกษาต่อใน PikadThai Herb

สามารถศึกษา เภสัชวัตถุและสมุนไพรแต่ละชนิด เพิ่มเติม ทั้ง

• ชื่อ

• ชื่อท้องถิ่น

• ลักษณะของพืช

• ส่วนที่ใช้เป็นยา

• ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา

• รสและสรรพคุณยาไทย

• วิธีใช้

• ปริมาณและวิธีเตรียม

ได้ในเมนู

Herb บน PikadThai.com

เพื่อเชื่อมโยงหลักการเรื่อง การเก็บยา เข้ากับเภสัชวัตถุแต่ละชนิด และทำความเข้าใจองค์ความรู้เภสัชกรรมไทยอย่างเป็นระบบ