🔥 การสะตุ การประสะ และการฆ่าฤทธิ์ตัวยา

ตัวยาบางชนิดในเภสัชกรรมไทยมี ฤทธิ์แรง มีพิษ หรือมีสภาพที่ยังไม่เหมาะต่อการนำไปประกอบยาโดยตรง จึงมีกรรมวิธีเตรียมตัวยาก่อนปรุง เพื่อปรับสภาพ ลดฤทธิ์ ลดพิษ หรือทำให้ตัวยาสะอาดและเหมาะต่อการใช้ตามแบบแผนของตัวยานั้น

กรรมวิธีสำคัญที่พบ ได้แก่

สะตุ → ประสะ → ฆ่าฤทธิ์

ทั้ง 3 คำมีจุดร่วมคือการ เตรียมตัวยาก่อนนำไปใช้ แต่มีหลักและวิธีการแตกต่างกัน

---

1. 🔥 การสะตุ

การสะตุ คือ การเตรียมตัวยาเพื่อ

• ทำให้ฤทธิ์ของตัวยาอ่อนลง

• ทำให้พิษของตัวยาน้อยลง

• ทำให้ตัวยาสะอาดขึ้น

• หรือเปลี่ยนสภาพตัวยาให้เหมาะกับการนำไปปรุงยา

วิธีสะตุไม่ได้มีรูปแบบเดียว แต่ต้องเลือกกรรมวิธีให้เหมาะกับตัวยาแต่ละชนิด เช่น การใช้ความร้อน การบด การใช้ของเหลว หรือการใช้ตัวยาอื่นร่วมในกระบวนการ

---

🧪 ตัวอย่างการสะตุตัวยา

1. การสะตุเหล็ก

นำเหล็กมาทำให้เป็นผงด้วยตะไบ แล้วใส่ในภาชนะดิน เติม น้ำมะนาวให้ท่วมผงเหล็ก ก่อนนำขึ้นตั้งไฟจนแห้ง

ตามแบบแผนที่ใช้ศึกษาให้ทำกระบวนการนี้ 7–8 ครั้ง จนผงเหล็กมีลักษณะกรอบ จึงนำไปใช้ประกอบยา

---

2. การสะตุสารส้ม

นำสารส้มมาบดให้ละเอียด ใส่ลงในหม้อดินแล้วตั้งไฟ

เมื่อได้รับความร้อน สารส้มจะละลายและฟูขึ้น จนมีลักษณะ ขาวและแห้งตามสภาพที่ต้องการ จึงยกลงและนำไปใช้ปรุงยา

---

3. การสะตุรงทอง

นำรงทองมาบดให้ละเอียด แล้วห่อด้วยใบตามกรรมวิธีที่กำหนดเป็นชั้น ๆ จากนั้นนำไปผ่านความร้อนจนตัวยามีลักษณะสุกและกรอบดี จึงนำไปใช้ประกอบยา

---

4. การสะตุมหาหิงคุ์

นำมหาหิงคุ์ใส่ภาชนะไว้ แล้วเตรียม น้ำต้มกะเพราแดง จากนั้นนำน้ำที่ต้มได้มาละลายมหาหิงคุ์

เมื่อมหาหิงคุ์ละลายแล้วจึงกรองให้สะอาด ก่อนนำไปใช้ตามแบบแผน

---

5. การสะตุดินสอพอง

นำดินสอพองใส่หม้อดิน ปิดฝา แล้วนำขึ้นตั้งไฟเป็นเวลาพอสมควร

เมื่อดินสอพองได้รับความร้อนจนมีสภาพสุกตามต้องการ จึงนำไปใช้ประกอบยา

---

6. การสะตุน้ำประสานทอง

นำน้ำประสานทองใส่หม้อดินแล้วตั้งไฟ จนตัวยา ละลาย ฟู และมีสีขาวทั่วกันดี จึงนำไปใช้ในการปรุงยา

---

7. การสะตุยาดำ

นำยาดำใส่หม้อดิน เติมน้ำเล็กน้อย แล้วตั้งไฟตามกรรมวิธีจนตัวยาเปลี่ยนสภาพตามที่ต้องการ ก่อนนำไปใช้ปรุงยา

---

2. 🧪 การประสะ

คำว่า ประสะ ในเภสัชกรรมไทยพบการใช้ใน 2 ความหมายสำคัญ

ความหมายที่ 1 — การลดฤทธิ์หรือพิษของตัวยา

เป็นกรรมวิธีทำให้ พิษหรือฤทธิ์รุนแรงของตัวยาอ่อนลง ก่อนนำไปประกอบตำรับ

ตัวอย่างที่กล่าวถึง ได้แก่

• ยางสลัดได

• ยางตาตุ่ม

• ยางหัวเข้าค่า

---

ความหมายที่ 2 — หลักการกำหนดสัดส่วนในตำรับยา

คำว่า ประสะ ยังพบในชื่อตำรับ ซึ่งหมายถึงการกำหนดให้ ตัวยาหลักชนิดหนึ่งมีน้ำหนักเท่ากับน้ำหนักของตัวยาอื่นทั้งหมดรวมกัน

ตัวอย่างเช่น

ยาประสะไพล

มี ไพล เป็นตัวยาหลัก โดยกำหนดน้ำหนักของไพลให้เท่ากับน้ำหนักของตัวยาอื่น ๆ ในตำรับรวมกัน

จึงต้องแยกให้ชัดว่า คำว่า “ประสะ” อาจหมายถึงทั้ง

กรรมวิธีลดฤทธิ์ตัวยา
หรือ
โครงสร้างสัดส่วนของตำรับ

ขึ้นอยู่กับบริบทที่ใช้

---

♨️ ตัวอย่างการประสะตัวยา

ตามแบบแผนที่ใช้ศึกษา ยางสลัดได ยางตาตุ่ม และยางหัวเข้าค่า ใช้หลักการประสะในลักษณะใกล้เคียงกัน

แนวทางคือ

1. นำตัวยาที่ต้องการประสะใส่ภาชนะ

2. ใช้น้ำต้มเดือดเทลงไป

3. กวนตัวยาให้ทั่ว

4. ปล่อยจนเย็นแล้วรินน้ำทิ้ง

5. เติมน้ำเดือดใหม่และทำซ้ำ

ในข้อมูลที่ศึกษา ระบุให้ทำประมาณ 7 ครั้ง จนตัวยามีสภาพตามที่กำหนด จึงนำไปประกอบยา

---

3. ⚗️ การฆ่าฤทธิ์ตัวยา

การฆ่าฤทธิ์ คือ กรรมวิธีที่มุ่งทำให้ พิษหรือฤทธิ์รุนแรงของตัวยาอ่อนลง โดยเฉพาะตัวยาที่มีพิษมาก เพื่อเตรียมก่อนนำไปใช้ตามแบบแผนเภสัชกรรมไทย

คำว่า “ฆ่าฤทธิ์” จึงไม่ได้หมายถึงการทำลายตัวยาทิ้ง แต่หมายถึง

การจัดการฤทธิ์หรือพิษของตัวยาก่อนนำไปประกอบยา

ตัวอย่างที่กล่าวถึง ได้แก่

• สารหนู

• ปรอท

• ลูกสลอด

• ชะมดเช็ด

---

⚠️ ตัวอย่างการฆ่าฤทธิ์ตามแบบแผนเดิม

1. การฆ่าสารหนู

ข้อมูลที่ใช้ศึกษาระบุกรรมวิธีโดยบดสารหนูให้ละเอียด ใช้น้ำมะนาวหรือน้ำมะกรูดร่วมกับความร้อน และทำซ้ำหลายครั้งก่อนนำไปประกอบยา

กรรมวิธีนี้ควรศึกษาในฐานะ องค์ความรู้เภสัชกรรมไทยตามแบบแผนเดิม เนื่องจากสารหนูเป็นสารที่มีพิษสูง ไม่ควรตีความกรรมวิธีโบราณว่าเป็นมาตรฐานยืนยันความปลอดภัยสำหรับการใช้ในปัจจุบัน

---

2. การฆ่าปรอท

มีการบันทึกวิธีเตรียมปรอทโดยใช้โลหะบางชนิด เช่น ทองแดง ทองเหลือง หรือเงิน เข้าร่วมในกรรมวิธี เพื่อเปลี่ยนสภาพของปรอทก่อนนำไปใช้ตามแบบแผน

ปรอทเป็นสารที่มีความเป็นพิษสูงเช่นเดียวกัน การศึกษาวิธีนี้จึงควรมองในบริบทขององค์ความรู้เภสัชกรรมดั้งเดิม

---

3. การฆ่าลูกสลอด

ลูกสลอดเป็นตัวยาที่มีฤทธิ์ทางการถ่ายรุนแรง จึงพบกรรมวิธีเตรียมหลายรูปแบบ

แนวทางหนึ่งที่ปรากฏ คือ ใช้ ข้าวเปลือก เกลือ และน้ำ ร่วมในกระบวนการต้ม จากนั้นนำลูกสลอดมาทำความสะอาดและทำให้แห้งก่อนนำไปใช้

อีกแนวทางหนึ่งใช้พืชประกอบในกระบวนการต้ม เช่น ใบมะขามและใบส้มป่อย

จุดสำคัญคือ ลูกสลอดไม่ได้ถูกนำมาใช้ในสภาพเดิมโดยตรง แต่ต้องผ่านกรรมวิธีเตรียมตามแบบแผนก่อน

---

4. การฆ่าชะมดเช็ด

ใช้ หัวหอมหรือผิวมะกรูด หั่นเป็นฝอยละเอียด ผสมกับชะมดเช็ด แล้วผ่านความร้อนจากเปลวเทียนตามกรรมวิธี

เมื่อชะมดเช็ดละลายและมีกลิ่นตามต้องการ จึงกรองส่วนที่ได้เพื่อนำไปใช้ต่อ

กรรมวิธีนี้แสดงให้เห็นว่า “การฆ่าฤทธิ์” ไม่ได้ใช้เฉพาะกับสารพิษร้ายแรงเท่านั้น แต่ยังใช้เพื่อ ปรับสภาพตัวยาบางชนิดให้เหมาะต่อการนำไปประกอบยา

---

🧠 PikadThai Understanding

สะตุ – ประสะ – ฆ่าฤทธิ์ ต่างกันอย่างไร?

ทั้งสามกระบวนการมีเป้าหมายร่วมกันคือ เตรียมตัวยาก่อนนำไปใช้ แต่เน้นคนละด้าน

กรรมวิธี	หลักสำคัญ
สะตุ	ปรับสภาพ ลดฤทธิ์ ลดพิษ หรือทำให้ตัวยาสะอาดและเหมาะกับการใช้
ประสะ	ลดฤทธิ์หรือพิษของตัวยาบางชนิด และยังใช้เป็นศัพท์เกี่ยวกับสัดส่วนของตำรับ
ฆ่าฤทธิ์	มุ่งจัดการพิษหรือฤทธิ์รุนแรงของตัวยาก่อนใช้

จึงไม่ควรใช้สามคำนี้แทนกันทั้งหมด เพราะ ตัวยาแต่ละชนิดมีกรรมวิธีเฉพาะของตนเอง

---

🔍 จุดสำคัญของการเตรียมตัวยา

การสะตุ ประสะ หรือฆ่าฤทธิ์ ไม่ใช่การทำแบบเดียวแล้วใช้กับตัวยาทุกชนิด แต่ต้องพิจารณา

1. ชนิดของตัวยา

ต้องรู้ว่าตัวยานั้นคืออะไร และมีคุณสมบัติอย่างไร

2. จุดประสงค์ของการเตรียม

ต้องการลดพิษ ลดฤทธิ์ ทำความสะอาด หรือเปลี่ยนสภาพตัวยา

3. ตัวกลางที่ใช้

บางกรรมวิธีใช้น้ำ น้ำมะนาว น้ำมะกรูด น้ำต้มสมุนไพร หรือวัสดุอื่นร่วมด้วย

4. ความร้อน

ตัวยาหลายชนิดต้องใช้ความร้อน แต่ระดับและลักษณะของการให้ความร้อนแตกต่างกัน

5. จุดสังเกตของตัวยา

เช่น สุก กรอบ ฟู ขาว ละลาย หรือเปลี่ยนสภาพตามที่กรรมวิธีกำหนด

---

💡 PikadThai Tip

จำความสัมพันธ์แบบง่ายได้ว่า

สะตุ = ปรับสภาพ
ประสะ = ลดฤทธิ์ / จัดสัดส่วนตามบริบท
ฆ่าฤทธิ์ = จัดการพิษหรือฤทธิ์แรง

แต่เมื่อนำไปศึกษาตัวยาจริง ต้องกลับไปดู กรรมวิธีเฉพาะของตัวยานั้นเสมอ

---

📌 สรุป

การสะตุ การประสะ และการฆ่าฤทธิ์ เป็นองค์ความรู้สำคัญของการเตรียมตัวยาในเภสัชกรรมไทย โดยเกิดจากหลักว่า ตัวยาบางชนิดไม่ควรนำมาใช้ในสภาพเดิมทันที

กระบวนการจึงเป็นลำดับว่า

รู้จักตัวยา → พิจารณาฤทธิ์และพิษ → เลือกกรรมวิธีเตรียม → ปรับสภาพตัวยา → จึงนำไปประกอบตำรับ

การเข้าใจกรรมวิธีเหล่านี้ช่วยให้เห็นว่าเภสัชกรรมไทยไม่ได้สนใจเพียงว่า “ตัวยามีสรรพคุณอะไร” แต่ยังให้ความสำคัญกับ สภาพของตัวยาก่อนนำมาใช้ ด้วย

⚠️ หมายเหตุสำคัญ: เนื้อหานี้จัดทำเพื่อการศึกษาองค์ความรู้ด้านเภสัชกรรมไทย กรรมวิธีที่กล่าวถึงเป็นแบบแผนที่ปรากฏในข้อมูลที่ใช้ศึกษา โดยเฉพาะสารที่มีพิษสูง เช่น สารหนูและปรอท ไม่ควรนำกรรมวิธีดังกล่าวไปทดลองเตรียมหรือใช้รักษาด้วยตนเอง และไม่ควรตีความว่ากรรมวิธีตามแบบแผนเดิมเป็นการรับรองความปลอดภัยตามมาตรฐานปัจจุบัน