เภสัชกรรม
⚙️ การบดและการร่อนยา
การบดและการร่อนยาเป็นขั้นตอนสำคัญในการเตรียมเครื่องยาให้มีขนาดเหมาะสมสำหรับการนำไปปรุงเป็นตำรับยา โดย การบด ทำให้ตัวยามีขนาดเล็กลง ส่วน การร่อน ช่วยคัดแยกผงยาให้ได้ระดับความละเอียดตามที่ต้องการ
กระบวนการทั้งสองจึงสัมพันธ์กันโดยตรง คือ
ยาที่เตรียมและอบแล้ว → บด → ร่อน → แยกเนื้อยาและกากยา → รวมเนื้อยา → บันทึกและจัดเก็บ
🔸 การบดยา
การบดยาเป็นการนำตัวยาที่ผ่านการเตรียมและอบแล้วเข้าสู่เครื่องบด เพื่อทำให้ตัวยามีขนาดเล็กลงจนเหมาะสมสำหรับการร่อนและการปรุงยาในขั้นต่อไป
จากเอกสารแบ่งขั้นตอนการบดออกตาม เครื่องบดยาเครื่องที่ 1 และเครื่องบดยาเครื่องที่ 2
⚙️ การบดด้วยเครื่องบดยา เครื่องที่ 1
ขั้นตอนการบด
1. นำยาเข้าเครื่องบด
นำยาที่ผ่านการอบแล้วใส่เครื่องบดยาเครื่องที่ 1 จำนวน 2 ถาด
2. เริ่มบดครั้งที่ 1
เปิดเครื่องบดยาและบดนานประมาณ 1/2 ชั่วโมง
3. เติมยาส่วนที่เหลือ
นำยาที่เหลือจาก ถาดที่ 3, 4 และถาดต่อ ๆ ไป ทยอยใส่ลงในเครื่องบดจนครบตามจำนวนของตำรับยานั้น
4. บดยา
บดยานาน ครั้งละ 3 ชั่วโมง
5. บันทึกข้อมูลประจำการบด
ติดข้อมูลไว้บริเวณฝาเครื่องบด โดยระบุ
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักยา
-
เวลาที่เริ่มบด
-
เวลาที่บดเสร็จ
-
วัน/เดือน/ปี
-
ชื่อผู้บดยา
6. นำยาออกหลังบดเสร็จ
เมื่อบดเสร็จแล้ว ตักยาออกจากเครื่องบดใส่ภาชนะ เพื่อเตรียมเข้าสู่ขั้นตอน การร่อนยา
⚙️ การบดด้วยเครื่องบดยา เครื่องที่ 2
ขั้นตอนโดยรวมคล้ายกับเครื่องที่ 1 แต่มีการใช้ เกียร์ของเครื่องบด เข้ามาควบคุมการทำงาน
ขั้นตอนการบด
1. นำยาเข้าเครื่อง
นำยาที่อบแล้วใส่เครื่องบดยาเครื่องที่ 2 จำนวน 2 ถาด
2. เริ่มบดด้วยเกียร์ 2
เริ่มเปิดเครื่องโดยใช้ เกียร์ 2 เป็นเวลา 1 ชั่วโมง
3. เติมยาส่วนที่เหลือ
นำยาจากถาดที่ 3, 4 และถาดต่อ ๆ ไป ทยอยใส่ลงในเครื่องจนครบตำรับ
จากนั้นบดต่ออีก 1/2 ชั่วโมง แล้วจึงเปลี่ยนเป็น เกียร์ 3
4. ดำเนินการบด
บดตัวยานาน ครั้งละ 3 ชั่วโมง
5. บันทึกข้อมูลประจำเครื่อง
เขียนข้อมูลกำกับไว้บริเวณฝาเครื่องบด ได้แก่
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักยา
-
เวลาเริ่มบด
-
เวลาบดเสร็จ
-
วัน/เดือน/ปี
-
ชื่อผู้บดยา
6. นำยาออกจากเครื่อง
เมื่อบดเสร็จแล้ว ตักยาออกใส่ภาชนะที่สะอาด เพื่อเตรียมเข้าสู่ขั้นตอนการร่อน
📌 หมายเหตุจากเอกสาร
การบดครั้งที่ 2 ซึ่งเป็นการ กากยา ให้เริ่มเปิดเครื่องบดโดยใช้ เกียร์ 3
📝 การบันทึกเครื่องบดยา
ในเอกสารมีแบบบันทึกข้อมูลประจำเครื่องบด เพื่อให้สามารถตรวจสอบและติดตามกระบวนการผลิตยาได้
ข้อมูลหลักที่ต้องระบุ ได้แก่
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักยา
-
เวลาเริ่มบด
-
วันที่บด
-
ชื่อผู้บดยา
นอกจากนี้ยังมี แบบฟอร์มบัญชีบด–ร่อนยาประจำวัน สำหรับบันทึกข้อมูลการทำงานแต่ละรุ่น
| รายการที่บันทึก | รายละเอียด |
|---|---|
| วัน/เดือน/ปี | วันที่ดำเนินการ |
| บดครั้งที่ | ลำดับครั้งของการบด |
| น้ำหนักยาที่บด | น้ำหนักยาก่อนดำเนินการ |
| น้ำหนักเนื้อยา | น้ำหนักผงยาที่ใช้ได้ |
| น้ำหนักกากยา | ส่วนที่ยังไม่ผ่านตามต้องการ |
| ผู้บด | ผู้ดำเนินการบด |
| ผู้ควบคุม | ผู้ควบคุมการปฏิบัติงาน |
| หมายเหตุ | ข้อมูลเพิ่มเติม |
เมื่อดำเนินการเสร็จ ให้บันทึก น้ำหนักยาสุทธิ และวันที่บดเสร็จให้ครบถ้วน
🧹 การดูแลรักษาเครื่องบดยา
หลังเสร็จสิ้นการบดทุกครั้ง ต้องทำความสะอาดเครื่องบดก่อนใช้งานกับตัวยาหรือตำรับถัดไป
ขั้นตอนตามเอกสาร
-
ใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดทำความสะอาดเครื่องบดยา
-
ใช้ผ้าแห้งเช็ดซ้ำอีกครั้งให้เครื่องบดยาแห้งสนิท
(อาจใช้พัดลมเป่าให้แห้ง) -
ปิดฝาเครื่องบดให้เรียบร้อย
💡 PikadThai Tip
การทำความสะอาดเครื่องบดระหว่างแต่ละตำรับมีความสำคัญมาก เพราะเศษผงยาที่หลงเหลืออยู่ในเครื่องอาจปะปนกับตัวยาชุดถัดไปได้
ดังนั้นควรยึดหลักง่าย ๆ ว่า
บดเสร็จ → นำยาออก → ทำความสะอาด → ทำให้แห้ง → ปิดเครื่อง
🔹 การร่อนยา
การร่อนยา คือ การนำยาที่บดละเอียดแล้วมาร่อนผ่าน ตะแกรงหรือแร่ง เพื่อให้ได้ผงยาที่มีความละเอียดตามระดับที่ต้องการ
การร่อนช่วยแยก
-
เนื้อยา — ผงยาที่ผ่านตะแกรงตามขนาดที่กำหนด
-
กากยา — ส่วนที่ยังมีขนาดใหญ่และไม่ผ่านตะแกรง
กากยาที่เหลือสามารถนำกลับไปบดและร่อนซ้ำตามกระบวนการได้
🕸️ ขนาดตะแกรงหรือแร่งที่ใช้ร่อนยา
เอกสารแบ่งตะแกรงสำหรับร่อนยาไว้ 3 ขนาด
| เบอร์ตะแกรง | ระดับความละเอียด |
|---|---|
| เบอร์ 100 | ละเอียดมาก |
| เบอร์ 60 | ละเอียดปานกลาง |
| เบอร์ 20 | ละเอียดน้อย |
📌 ขนาดที่ใช้ประจำในการร่อนยา คือ เบอร์ 100 และเบอร์ 60
🔄 ขั้นตอนการร่อนยา
1. เลือกขนาดตะแกรง
นำยาที่บดเสร็จแล้วมาร่อนผ่านตะแกรงตามขนาดที่ต้องการ โดยเอกสารระบุการใช้งานประจำเป็น
-
เบอร์ 100
-
เบอร์ 60
2. ชั่งและเก็บเนื้อยา
ชั่งเนื้อยาที่ร่อนแล้วใส่ในกะละมัง
เขียนข้อมูลกำกับ ได้แก่
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักเนื้อยา
-
วัน/เดือน/ปี
-
ชื่อผู้ร่อนยา
จากนั้นปิดฝาภาชนะให้มิดชิด
3. เก็บกากยาแยกต่างหาก
นำกากยาที่ไม่ผ่านตะแกรงใส่ ถุงพลาสติก โดยซ้อน 2 ถุง
เขียนข้อมูลกำกับ ได้แก่
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักกากยา
-
วัน/เดือน/ปี
-
ชื่อผู้ร่อนยา
จากนั้นใส่ถุงกากยาลงในภาชนะและผูกปากถุงให้แน่น
4. ร่อนซ้ำและรวบรวมเนื้อยา
เมื่อร่อนยาครั้งต่อ ๆ ไป เช่น ครั้งที่ 2, 3, 4 ...
ให้นำ น้ำหนักเนื้อยาที่ร่อนจากแต่ละครั้งของยาขนานเดียวกัน มารวมไว้ในภาชนะเดียวกัน
พร้อมระบุ
-
ชื่อยา
-
น้ำหนักเนื้อยา
-
วัน/เดือน/ปี
-
ชื่อผู้ร่อนยาในแต่ละครั้ง
แล้วปิดฝาภาชนะให้มิดชิด
5. คลุกเคล้าเนื้อยาให้สม่ำเสมอ
เมื่อร่อนยาเสร็จทั้งหมดในยาขนานหนึ่งแล้ว ให้คลุกเคล้าเนื้อยาให้เข้ากันดี
จากนั้นนำใส่ภาชนะที่สะอาด พร้อมระบุ
-
ชื่อยา
-
เบอร์ยา
-
วัน/เดือน/ปี ที่ผลิตยาเสร็จ
และปิดฝาภาชนะให้เรียบร้อย
6. บันทึกบัญชีการบดและร่อนยา
บันทึกข้อมูลการบดและร่อนยา ทุกครั้งและทุกขนาด ลงในแบบฟอร์มบัญชีการบด–ร่อนยาประจำวัน
🧹 การดูแลรักษาเครื่องร่อนยา
หลังร่อนยาเสร็จ ต้องทำความสะอาดเครื่องร่อนเช่นเดียวกับเครื่องบด
ขั้นตอน
-
ใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดทำความสะอาดเครื่องร่อนยา
-
ใช้ผ้าแห้งเช็ดซ้ำให้เครื่องแห้งสนิท
(อาจใช้พัดลมเป่าให้แห้ง) -
ปิดฝาเครื่องร่อนยา
🕸️ การดูแลรักษาตะแกรงหรือแร่ง
ตะแกรงเป็นอุปกรณ์สำคัญ เพราะความสมบูรณ์ของตะแกรงมีผลโดยตรงต่อขนาดของผงยาที่ได้
วิธีดูแลตามเอกสาร
-
ใช้แปรงปัดทำความสะอาดผงยาที่ติดอยู่บริเวณตะแกรงและขอบตะแกรง
-
ใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดบริเวณตะแกรงและขอบตะแกรง
-
ใช้ผ้าแห้งเช็ดอีกครั้งจนตะแกรงแห้ง
(อาจใช้พัดลมเป่าให้แห้ง) -
ใช้ ช้อนสแตนเลสหน้าตัดรูปสี่เหลี่ยม ขูดตะแกรงเบา ๆ เพื่อให้เศษยาที่ติดอยู่หลุดออก หรือใช้แหนบดึงเศษยาที่ติดตะแกรงออก
-
เก็บตะแกรงเข้าที่ให้เรียบร้อย
⚠️ ข้อควรระวัง
ห้ามนำตะแกรงร่อนยาล้างน้ำ
เพราะอาจทำให้ตะแกรง ชำรุดและมีอายุการใช้งานสั้นลง
💡 PikadThai Tips — จุดที่ควรจำ
🌿 1. บดกับร่อนไม่ใช่ขั้นตอนเดียวกัน
บด = ทำให้ตัวยามีขนาดเล็กลง
ร่อน = คัดผงยาตามขนาดความละเอียด
จึงต้องบดก่อน แล้วจึงนำผงยาไปร่อน
⚙️ 2. กากยาไม่ได้หมายถึงของเสียทันที
ในกระบวนการนี้ “กากยา” คือส่วนที่ยังไม่ผ่านตะแกรงตามขนาดที่ต้องการ จึงอาจนำกลับไป บดและร่อนซ้ำ ได้ตามขั้นตอน
🕸️ 3. จำเบอร์ตะแกรงแบบง่าย
เลขมาก → ผงละเอียดมากขึ้น
-
100 = ละเอียดมาก
-
60 = ละเอียดปานกลาง
-
20 = ละเอียดน้อย
📝 4. ชื่อยาและน้ำหนักต้องติดตามตลอดกระบวนการ
ตั้งแต่บดครั้งแรก ร่อนแต่ละครั้ง แยกเนื้อยา แยกกากยา ไปจนถึงรวมเนื้อยา ต้องมีข้อมูลกำกับ เพื่อไม่ให้ตัวยาหรือตำรับสับสนกัน
🧹 5. เครื่องมือแห้งก่อนเริ่มยาชุดใหม่
หลังเช็ดทำความสะอาด ต้องทำให้เครื่องบด เครื่องร่อน และอุปกรณ์แห้งก่อนใช้งานครั้งต่อไป เพื่อลดปัญหาผงยาเก่าปะปนหรือความชื้นติดอยู่ในเครื่อง
📌 สรุป
การบดและการร่อนยาเป็นกระบวนการต่อเนื่องที่ช่วยเปลี่ยนตัวยาที่ผ่านการเตรียมแล้วให้กลายเป็นผงยาที่มีระดับความละเอียดเหมาะสมสำหรับการปรุงยา
การบด เน้นการลดขนาดของเครื่องยา ส่วน การร่อน เน้นการคัดแยกขนาดผงยา โดยใช้ตะแกรงที่เหมาะสม พร้อมแยกเนื้อยาและกากยาอย่างเป็นระบบ
หัวใจสำคัญของกระบวนการนี้จึงประกอบด้วย
บดให้เหมาะ → ร่อนให้ได้ขนาด → แยกเนื้อยาและกากยา → บันทึกข้อมูล → ทำความสะอาดอุปกรณ์
เมื่อควบคุมแต่ละขั้นตอนอย่างเป็นระบบ จะช่วยให้ผงยาที่ได้มีความสม่ำเสมอและพร้อมเข้าสู่กรรมวิธีการปรุงยาในขั้นต่อไป