⚖️ การชั่ง ตวง และวัดตัวยาในเภสัชกรรมไทย

การปรุงยาให้เป็นไปตามตำรับไม่ได้อาศัยเพียงการเลือกตัวยาให้ถูกชนิดเท่านั้น แต่ต้องกำหนด น้ำหนัก ปริมาณ และขนาดของตัวยาให้ถูกต้อง ด้วย

เภสัชกรจึงต้องเข้าใจทั้งมาตราชั่งแบบโบราณ เครื่องหมายที่ใช้บอกน้ำหนัก มาตราเปรียบเทียบกับระบบเมตริก ตลอดจนมาตราตวงของเหลวและมาตราวัดที่ปรากฏในตำรายาไทย

หลักสำคัญคือ

ตัวยาถูกชนิด แต่ชั่งหรือตวงผิด ตำรับก็อาจเปลี่ยนไปได้

1. ⚖️ การชั่งตัวยา

การชั่งใช้สำหรับกำหนดปริมาณของตัวยาแต่ละชนิดตามที่ระบุในตำรับหรือใบสั่งยา

ในตำราแพทย์แผนไทยพบทั้ง

• มาตราชั่งแบบโบราณ

• เครื่องหมายแทนน้ำหนัก

• และการเปรียบเทียบมาตราไทยกับระบบเมตริก

การอ่านและแปลงหน่วยจึงต้องทำอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะตำรับที่ใช้ตัวยาหลายชนิดหรือมีตัวยาที่ต้องควบคุมปริมาณอย่างเคร่งครัด

2. ✣ เครื่องหมาย “ตีนกา”

ในแบบแผนโบราณมีการใช้ เครื่องหมายตีนกา สำหรับเขียนกำกับน้ำหนักของตัวยาในใบสั่งยา

เครื่องหมายมีลักษณะคล้ายเส้นตัดกัน โดยตำแหน่งแต่ละด้านใช้แทนมาตราชั่งต่างกัน ได้แก่

• ด้านบน = ชั่ง

• ด้านซ้ายบน = ตำลึง

• ด้านขวาบน = บาท

• ด้านซ้ายล่าง = เฟื้อง

• ด้านขวาล่าง = สลึง

• ด้านล่าง = ไพ

ตัวเลขที่เขียนในแต่ละตำแหน่งจึงต้องอ่านควบคู่กับตำแหน่งนั้นเสมอ

ตัวอย่างการอ่าน

หากเครื่องหมายกำหนดตัวเลขไว้ตามตำแหน่งตัวอย่าง จะอ่านเป็น

1 ชั่ง 2 ตำลึง 3 บาท 5 สลึง 4 เฟื้อง 6 ไพ

ดังนั้น การอ่านตีนกาไม่ใช่ดูเฉพาะตัวเลข แต่ต้องรู้ด้วยว่า ตัวเลขนั้นอยู่ตรงตำแหน่งของหน่วยใด

3. 📏 มาตราชั่งแบบโบราณ

ความสัมพันธ์ของหน่วยชั่งที่ปรากฏในแบบแผนเภสัชกรรมไทย มีดังนี้

และในระบบที่ใช้เปรียบเทียบกับเมตริก

🧠 มองความสัมพันธ์ให้ง่ายขึ้น

สามารถจำเป็นสายต่อเนื่องได้ว่า

ไพ → เฟื้อง → สลึง → บาท → ตำลึง → ชั่ง → หาบ

โดยหน่วยจะเพิ่มขนาดขึ้นตามลำดับ

ตัวอย่างเช่น

4 สลึง = 1 บาท
และ
4 บาท = 1 ตำลึง

ดังนั้น

1 ตำลึง = 16 สลึง

การเข้าใจความสัมพันธ์ของหน่วยจะช่วยให้แปลงปริมาณในตำรับได้ง่ายกว่าการท่องตัวเลขแยกกัน

4. 🔢 มาตราชั่งไทยเปรียบเทียบระบบเมตริก

ในข้อมูลที่ใช้ศึกษา มีการเทียบหน่วยโบราณกับกรัมไว้ดังนี้

ค่ากลุ่มนี้มีประโยชน์เมื่อพบตำรับที่ใช้มาตราโบราณ แต่ต้องการเทียบกับระบบกรัมในปัจจุบัน

5. 💧 มาตราสำหรับตวงของเหลว

นอกจากการชั่งของแห้งแล้ว เภสัชกรรมไทยยังต้องใช้การตวงของเหลว เช่น น้ำ กระสายยา หรือน้ำยาที่ใช้ในการปรุง

มาตราที่ระบุไว้ ได้แก่

ค่าที่ระบุว่า “ประมาณ” ไม่ควรตีความว่าเป็นค่าตวงที่มีความแม่นยำเท่ากับเครื่องมือวัดมาตรฐานสมัยใหม่

6. ✋ มาตราวัดแบบโบราณ

นอกจากการชั่งและตวงแล้ว ยังพบมาตราวัดที่อาศัยสิ่งใกล้ตัว เช่น เมล็ดพืชหรือสัดส่วนของมือและร่างกาย

6.1 องคุลี

คำว่า องคุลี ใช้เป็นมาตราวัด โดยมีการเทียบจากเมล็ดข้าวและเมล็ดงา

หลักที่ระบุไว้ ได้แก่

• 2 เมล็ดงา = 1 เมล็ดข้าวเปลือก

• 4 เมล็ดข้าวเปลือก = 1 องคุลี เมื่อวัดตามยาว

เป็นตัวอย่างของการใช้สิ่งที่มีขนาดค่อนข้างสม่ำเสมอในธรรมชาติมาเป็นหน่วยอ้างอิงในอดีต

6.2 กล่ำ

มาตรา กล่ำ เทียบมาจากเมล็ดมะกล่ำตาช้าง และสัมพันธ์ต่อเนื่องกับมาตราชั่ง ดังนี้

• 2 เมล็ดงา = 1 เมล็ดข้าวเปลือก

• 4 เมล็ดข้าวเปลือก = 1 กล่อม

• 2 กล่อม = 1 กล่ำ

• 2 กล่ำ = 1 ไพ

• 4 ไพ = 1 เฟื้อง

• 2 เฟื้อง = 1 สลึง

• 4 สลึง = 1 บาท

• 4 บาท = 1 ตำลึง

• 20 ตำลึง = 1 ชั่ง

• 20 ชั่ง = 1 ตุล

• 20 ตุล = 1 ภารา

มาตราชุดนี้สะท้อนลักษณะการกำหนดขนาดจากสิ่งเล็กมาก แล้วค่อยเชื่อมขึ้นไปสู่หน่วยใหญ่

7. 🤲 มาตราที่อาศัยมือเป็นตัวกำหนด

ในแบบแผนโบราณยังมีการกำหนดปริมาณโดยใช้มือ เช่น

• หยิบมือ

• กำมือ

• ฟายมือ

• กอบมือ

ความสัมพันธ์ที่ระบุไว้ คือ

หน่วยเหล่านี้เป็น มาตราแบบโบราณ ซึ่งอาศัยการเทียบเคียงตามบริบทในอดีต ไม่ควรนำไปตีความว่าให้ความเที่ยงตรงเหมือนเครื่องชั่งและเครื่องตวงมาตรฐานในปัจจุบัน

🧠 PikadThai Understanding

“ชั่ง – ตวง – วัด” ต่างกันอย่างไร

แม้จะเป็นการกำหนดปริมาณเหมือนกัน แต่ใช้กับสิ่งต่างประเภทกัน

⚖️ ชั่ง

ใช้กำหนด น้ำหนัก

เช่น ไพ เฟื้อง สลึง บาท ตำลึง ชั่ง

💧 ตวง

ใช้กำหนด ปริมาตร

เช่น ทะนาน ช้อน ถ้วยยา

📏 วัด

ใช้กำหนด ขนาดหรือระยะ

เช่น องคุลี หรือมาตราที่อาศัยส่วนของร่างกายและวัตถุธรรมชาติเป็นเกณฑ์

การแยกสามคำนี้ให้ชัด จะช่วยลดความสับสนเมื่ออ่านตำรับยาโบราณ

💡 PikadThai Tip

จำสายมาตราชั่งหลัก

4 ไพ → 1 เฟื้อง
2 เฟื้อง → 1 สลึง
4 สลึง → 1 บาท
4 บาท → 1 ตำลึง
20 ตำลึง → 1 ชั่ง
50 ชั่ง → 1 หาบ

หากจำสายหลักนี้ได้ จะช่วยให้มองเห็นความสัมพันธ์ของหน่วยได้ง่ายขึ้นมาก

✅ หลักปฏิบัติเมื่อพบตำรับยาโบราณ

ก่อนชั่งหรือตวง ควรตรวจสอบให้ครบว่า

1. หน่วยที่ใช้คือหน่วยอะไร

2. จำนวนที่ระบุเท่าใด

3. เป็นน้ำหนัก ปริมาตร หรือขนาด

4. หน่วยนั้นอยู่ในระบบใด

5. จำเป็นต้องแปลงเป็นระบบเมตริกหรือไม่

6. ค่าที่ใช้เป็นค่าตายตัวหรือค่าประมาณ

การตรวจสอบทีละขั้นช่วยลดความผิดพลาดจากการอ่านตัวเลขและหน่วยผิด

📌 สรุป

การชั่ง ตวง และวัด เป็นพื้นฐานสำคัญของการปรุงยา เพราะเป็นตัวกำหนดว่า ตัวยาแต่ละชนิดจะถูกนำเข้าตำรับในปริมาณเท่าใด

เภสัชกรรมไทยจึงมีระบบมาตราหลากหลาย ตั้งแต่

เครื่องหมายตีนกา → ไพ เฟื้อง สลึง บาท ตำลึง ชั่ง → มาตราเมตริก → ทะนาน ช้อน ถ้วยยา → องคุลี กล่ำ และมาตราที่ใช้มือ

การเข้าใจระบบเหล่านี้ไม่เพียงช่วยให้อ่านตำรับโบราณได้ แต่ยังช่วยให้เห็นหลักสำคัญของเภสัชกรรมว่า

“ความถูกต้องของปริมาณ เป็นส่วนหนึ่งของความถูกต้องของตำรับ”

หมายเหตุ: ค่ามาตราและการเทียบหน่วยในบทนี้เรียบเรียงตามข้อมูลที่ใช้ศึกษาในหมวดเภสัชกรรมไทย โดยเฉพาะมาตราโบราณควรตีความตามบริบทของตำรับและแหล่งข้อมูลนั้น ไม่ควรนำไปแทนเครื่องมือชั่งตวงมาตรฐานในการปรุงยาจริงโดยตรง