⚗️ การฆ่าฤทธิ์และการสะตุตัวยา

การฆ่าฤทธิ์ (การฆ่า) และการสะตุ เป็นกรรมวิธีสำคัญในการเตรียมตัวยาทางเภสัชกรรมไทย ใช้กับตัวยาบางชนิดก่อนนำไปประกอบตำรับ เพื่อ ลดฤทธิ์ที่รุนแรง ลดหรือกำจัดพิษที่ไม่ต้องการ หรือทำให้ตัวยาเปลี่ยนสภาพให้เหมาะสมต่อการนำไปใช้

ในเอกสารระบุว่า การฆ่าฤทธิ์มักใช้กับตัวยาที่มีฤทธิ์แรงมากหรือมีพิษมาก

ตัวอย่างกรรมวิธีในหัวข้อนี้ประกอบด้วย

1. 🔴 การฆ่าฤทธิ์ชาดก้อน

2. 🟡 การฆ่าฤทธิ์รงค์ทอง

3. 🦌 การฆ่าฤทธิ์ชะมดเช็ด

4. ⚪ การสะตุน้ำประสานทอง

5. 🧊 การสะตุสารส้ม

6. 🧂 การสะตุเกลือ

---

🔴 1. การฆ่าฤทธิ์ชาดก้อน

การฆ่าชาดก้อน

🧰 วัตถุส่วนประกอบและอุปกรณ์

1. ชาดก้อน นำมาบดให้ละเอียดเป็น ชาดผง

2. น้ำมะกรูด

   • หากหาน้ำมะกรูดไม่ได้ สามารถใช้น้ำมะนาวแทน

3. ฝาหม้อดิน

4. ไม้พายขนาดเล็ก

5. เตาถ่าน

6. ขวดโหลแก้ว

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. เตรียมฝาหม้อดิน

นำ ฝาหม้อดิน ตั้งบนเตาไฟให้ร้อนจัด

---

2. ผสมชาดกับน้ำมะกรูด

ใส่ชาดผงลงในฝาหม้อดินในปริมาณพอสมควร

จากนั้นบีบ น้ำมะกรูดครั้งที่ 1 ลงไปให้ชุ่มชาดผง

ตั้งไฟและใช้ไม้พายคนไปเรื่อย ๆ จนแห้ง

---

3. ทำซ้ำ 3 ครั้ง

ทำกรรมวิธี

เติมน้ำมะกรูด → ตั้งไฟ → คนจนแห้ง

ให้ครบทั้งหมด

3 ครั้ง

เมื่อทำครบ ชาดผงจะมีสีเปลี่ยนไปเป็น

สีน้ำตาลแดงอมดำ

และมีสีเข้มกว่าเดิม

---

4. พักให้เย็นและเก็บ

เมื่อเสร็จแล้ว

1. ยกลงจากเตา

2. พักให้เย็น

3. ขูดชาดออกจากฝาหม้อดิน

4. เก็บในขวดโหลแก้ว

5. ปิดฝาให้มิดชิด

---

💡 PikadThai Tip

จุดสำคัญของกรรมวิธีนี้คือ ทำซ้ำครบ 3 ครั้ง และสังเกตการเปลี่ยนสีของชาด ไม่ใช่เพียงให้ความร้อนครั้งเดียวแล้วจบ

---

🟡 2. การฆ่าฤทธิ์รงค์ทอง

การฆ่ารงค์ทอง

รงค์ทอง เป็นตัวยาที่ต้องผ่านกรรมวิธีฆ่าฤทธิ์ก่อนนำไปใช้

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. บดรงค์ทอง

นำ รงค์ทอง มาบดให้ละเอียด

---

2. ผสมกับน้ำมะนาว

นำรงค์ทองที่บดแล้วมาผสมกับ

น้ำมะนาว

แล้วปั้นให้เป็นก้อน

---

3. ห่อด้วยใบตอง

นำก้อนรงค์ทองที่เตรียมไว้ห่อด้วย

ใบตอง 7 ชั้น

---

4. ปิ้งไฟ

นำห่อรงค์ทองไป

ปิ้งไฟจนกรอบ

---

5. พักและจัดเก็บ

เมื่อปิ้งเสร็จ

1. ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น

2. เก็บใส่ขวด

3. ปิดฝาให้มิดชิด

---

📌 วิธีทางเลือกที่ระบุในเอกสาร

เอกสารให้หมายเหตุไว้อีกวิธีหนึ่ง คือ

1. นำรงค์ทองมาบดให้ละเอียด

2. ใส่ลงในกระทะ

3. คั่วไฟจนกรอบ

⚠️ ต้องระวังไม่ให้ไหม้

วิธีนี้สามารถใช้แทนกรรมวิธีห่อใบตองและปิ้งได้ตามที่เอกสารระบุ

---

💡 PikadThai Tip

จำลักษณะกรรมวิธีได้ง่าย ๆ ว่า

บด → น้ำมะนาว → ปั้นก้อน → ห่อใบตอง 7 ชั้น → ปิ้งจนกรอบ

และมีอีกทางเลือกคือ

บด → คั่วให้กรอบ แต่ห้ามไหม้

---

🦌 3. การฆ่าฤทธิ์ชะมดเช็ด

การฆ่าชะมดเช็ด

🧰 วัตถุส่วนประกอบและอุปกรณ์

1. ชะมดเช็ด

2. ใบพลูสด

3. เทียนไข

4. ถ้วยแก้ว

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. เตรียมชะมดเช็ด

นำชะมดเช็ดใส่ลงใน ใบพลูสด

โดยใช้ใบพลู

ซ้อนหลาย ๆ ใบ

---

2. ใช้ความร้อนจากเทียนไข

จุดเทียนไขให้ละลาย

จากนั้นเอียงใบพลูให้ ชะมดเช็ดไหลลงไปในถ้วยแก้ว

---

3. นำไปใช้ปรุงยา

ชะมดเช็ดที่ผ่านกรรมวิธีแล้วจึงนำไปใช้เป็นส่วนประกอบในการปรุงยา

---

💡 PikadThai Tip

กรรมวิธีนี้แตกต่างจากชาดก้อนและรงค์ทอง เพราะไม่ได้ให้ตัวยาสัมผัสกระทะหรือไฟโดยตรง แต่ใช้ ใบพลูร่วมกับความร้อนจากเทียนไข ในการเตรียมตัวยา

---

⚪ 4. การสะตุน้ำประสานทอง

🧰 วัตถุส่วนประกอบและอุปกรณ์

1. น้ำประสานทอง

2. กระทะเหล็ก

3. ตะหลิว

4. เตาถ่าน

5. ขวดโหลแก้ว

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. เตรียมกระทะ

นำกระทะเหล็กตั้งไฟให้

ร้อนจัด

---

2. บดน้ำประสานทอง

นำ น้ำประสานทอง มาตำให้ละเอียด

จากนั้นโรยลงในกระทะ

บาง ๆ ให้ทั่วกระทะ

---

3. ให้ความร้อนจนเปลี่ยนสภาพ

เมื่อน้ำประสานทองได้รับความร้อน จะเกิดการเปลี่ยนแปลง

• พองตัวขึ้น

• มีลักษณะเป็น แผ่นขาว

• คล้าย แผ่นข้าวเกรียบ

---

4. เก็บรักษา

ตักออกจากกระทะใส่ขวดโหลแก้ว

พักให้เย็นก่อน

แล้วจึงปิดฝาขวด

---

💡 PikadThai Tip

จุดสังเกตของน้ำประสานทองที่สะตุแล้วคือ

พองขึ้นและกลายเป็นแผ่นสีขาว

จึงควรจำ “ลักษณะที่ได้” ควบคู่กับขั้นตอน ไม่ใช่จำเพียงว่าเอาไปคั่วในกระทะ

---

🧊 5. การสะตุสารส้ม

🧰 วัตถุส่วนประกอบและอุปกรณ์

1. สารส้ม

2. กระทะเหล็ก

3. ตะหลิว

4. เตาถ่าน

5. ขวดโหลแก้ว

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. ทำกระทะให้ร้อน

ตั้งกระทะเหล็กบนเตาไฟให้

ร้อนจัด

---

2. บดและโรยสารส้ม

นำสารส้มมาตำให้ละเอียด

แล้วโรยลงในกระทะ

บาง ๆ ให้ทั่วกระทะ

---

3. สังเกตการเปลี่ยนสภาพ

เมื่อสารส้มถูกความร้อน

• จะละลายเป็นน้ำเล็กน้อย

• เมื่อแห้งได้ที่ จะเกิดเป็น

แผ่นสีขาวขึ้นมา

---

4. พักและเก็บ

ตักสารส้มที่สะตุแล้วใส่ขวดโหลแก้ว

ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น

แล้วจึงปิดฝา

---

🧂 6. การสะตุเกลือ

🧰 วัตถุส่วนประกอบและอุปกรณ์

1. เกลือ

2. หม้อดิน

3. ทัพพี

4. เตาถ่าน

5. ขวดโหลแก้ว

---

🔥 ขั้นตอนการทำ

1. เตรียมหม้อดิน

นำหม้อดินตั้งบนเตาไฟให้

ร้อนจัด

---

2. เตรียมเกลือ

นำเกลือมาตำให้

แหลกละเอียด

จากนั้นใส่ลงในหม้อดิน

แล้วปิดฝาไว้

---

3. ให้ความร้อน

ให้ความร้อนจน

• เกลือสุก

• และแห้งดี

จากนั้นยกหม้อลงจากเตา

---

4. พักและเก็บ

1. ตั้งทิ้งไว้ให้เย็น

2. ตักเกลือใส่ขวดโหลแก้ว

3. ปิดฝาให้มิดชิด

---

🔎 เปรียบเทียบกรรมวิธีทั้ง 6 ชนิด

ตัวยา	กรรมวิธีหลัก	ตัวช่วย/ภาชนะสำคัญ	จุดสังเกต
🔴 ชาดก้อน	ผสมของเหลวและให้ความร้อนซ้ำ	น้ำมะกรูด + ฝาหม้อดิน	สีเข้มเป็นน้ำตาลแดงอมดำ
🟡 รงค์ทอง	ผสม–ปั้น–ห่อ–ปิ้ง	น้ำมะนาว + ใบตอง 7 ชั้น	ปิ้งจนกรอบ
🦌 ชะมดเช็ด	ใช้ใบพลูและความร้อน	ใบพลูสด + เทียนไข	ตัวยาไหลลงถ้วยแก้ว
⚪ น้ำประสานทอง	โรยในกระทะร้อน	กระทะเหล็ก	พองเป็นแผ่นขาวคล้ายข้าวเกรียบ
🧊 สารส้ม	ให้ความร้อนในกระทะ	กระทะเหล็ก	ละลายเล็กน้อยแล้วเป็นแผ่นขาว
🧂 เกลือ	ให้ความร้อนในภาชนะปิด	หม้อดิน	สุกและแห้งดี

---

🧠 PikadThai Analysis — “ฆ่าฤทธิ์” กับ “สะตุ” เหมือนกันหรือไม่?

ในเอกสารนำสองคำนี้มาอยู่ภายใต้หลักเดียวกัน คือ การทำให้ตัวยาเปลี่ยนสภาพก่อนนำไปใช้ แต่กรรมวิธีที่ใช้กับตัวยาแต่ละชนิดแตกต่างกันอย่างชัดเจน

🔥 การฆ่าฤทธิ์

จากตัวอย่างในเอกสาร มักเป็นตัวยาที่มีฤทธิ์แรงหรือมีพิษ และใช้กรรมวิธีเฉพาะ เช่น

• ผสมกับน้ำมะกรูด

• ผสมกับน้ำมะนาว

• ห่อใบตอง

• ใช้ใบพลู

• ปิ้งหรือคั่ว

♨️ การสะตุ

ในตัวอย่างที่ปรากฏ มักใช้ ความร้อนทำให้วัตถุดิบเปลี่ยนสภาพ เช่น

• น้ำประสานทองพองเป็นแผ่นขาว

• สารส้มกลายเป็นแผ่นสีขาว

• เกลือถูกทำให้สุกและแห้ง

ดังนั้นนักเรียนไม่ควรจำเพียงว่า

“ฆ่าฤทธิ์และสะตุ = เอาไปเผา”

เพราะรายละเอียดจริงของแต่ละตัวยาต่างกันมาก และบางกรรมวิธีไม่ได้สัมผัสไฟโดยตรง

---

💡 PikadThai Tips — จุดที่ควรจำ

1. 🔴 ชาดก้อน = น้ำมะกรูด 3 ครั้ง

จำแกนสำคัญว่า

ชาดผง + น้ำมะกรูด → คนจนแห้ง → ทำซ้ำ 3 ครั้ง

---

2. 🟡 รงค์ทอง = ใบตอง 7 ชั้น

น้ำมะนาว → ปั้นก้อน → ใบตอง 7 ชั้น → ปิ้งจนกรอบ

---

3. 🦌 ชะมดเช็ด = ใบพลู + เทียนไข

เป็นกรรมวิธีที่เด่นมากและแยกจากตัวยาอื่นได้ง่าย

---

4. ⚪ น้ำประสานทอง = พองขาวเหมือนข้าวเกรียบ

เป็นลักษณะสำคัญที่ใช้ช่วยจำจุดสิ้นสุดของกรรมวิธี

---

5. 🧊 สารส้ม = ละลายก่อน แล้วแห้งเป็นแผ่นขาว

---

6. 🧂 เกลือ = หม้อดิน

ต่างจากน้ำประสานทองและสารส้มที่ใช้ กระทะเหล็ก

---

⚠️ ข้อควรระวังในการปฏิบัติงาน

ส่วนนี้เป็นคำแนะนำด้านความปลอดภัยในการปฏิบัติงานปัจจุบัน ไม่ใช่ข้อห้ามจากต้นฉบับ

• กรรมวิธีหลายชนิดใช้ความร้อนสูง จึงมีความเสี่ยงต่อการลวกและไฟไหม้

• ควรทำในบริเวณที่มีการระบายอากาศเหมาะสม

• ไม่ควรสูดดมควันหรือฝุ่นจากตัวยาโดยตรง

• ตัวยาที่มีฤทธิ์แรงหรือมีพิษควรให้ผู้มีความรู้และประสบการณ์เป็นผู้ดำเนินการ

• ภาชนะและเครื่องมือที่ใช้กับตัวยาที่มีพิษควรแยกและทำความสะอาดอย่างเหมาะสม

• ไม่ควรนำกรรมวิธีจากตำราไปทดลองใช้กับสารหรือตัวยาอื่นโดยอนุมานเอง

• หากเป็นการผลิตเพื่อใช้จริง ต้องเป็นไปตามมาตรฐานและข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง

---

📌 สรุป

การฆ่าฤทธิ์และการสะตุเป็น กรรมวิธีเตรียมตัวยาก่อนปรุง ที่สำคัญในเภสัชกรรมไทย โดยแต่ละตัวยามีวิธีเฉพาะของตนเอง

จำภาพรวมได้ดังนี้

ชาดก้อน → น้ำมะกรูด + ความร้อน 3 ครั้ง
รงค์ทอง → น้ำมะนาว + ใบตอง 7 ชั้น + ปิ้ง
ชะมดเช็ด → ใบพลูสด + เทียนไข
น้ำประสานทอง → กระทะร้อน → พองเป็นแผ่นขาว
สารส้ม → กระทะร้อน → ละลายและกลายเป็นแผ่นขาว
เกลือ → หม้อดินร้อน → ทำให้สุกและแห้ง

หัวใจสำคัญไม่ใช่เพียงการจำชื่อกรรมวิธี แต่ต้องจำให้ได้ว่า ตัวยาใดใช้ตัวช่วยอะไร ภาชนะชนิดใด ใช้ความร้อนอย่างไร และลักษณะใดถือว่าเตรียมได้ตามที่กำหนด