🌿 แตงอุลิต (แตงโม)

หมวดสมุนไพร : พืชจำพวกเถา–เครือ

แตงอุลิต หรือแตงโม เป็นไม้เถาเลื้อยล้มลุกในวงศ์แตง (Cucurbitaceae) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai ลำต้นทอดเลื้อยไปตามพื้นดินหรือพาดพันสิ่งพยุง มีมือเกาะช่วยยึดพัน ใบเดี่ยวเว้าเป็นแฉกลึก ดอกสีเหลือง และผลขนาดใหญ่ที่มีเนื้อฉ่ำน้ำ เป็นพืชอาหารที่มีการปลูกและใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลาย

แตงอุลิตเป็นสมุนไพรที่มีการใช้หลายส่วนเป็นเครื่องยาตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย ได้แก่ น้ำคั้นจากผล เปลือกผล เมล็ดใน ราก ใบ และเถา โดยแต่ละส่วนมีรสยาและสรรพคุณแตกต่างกัน มีการใช้เกี่ยวกับอาการร้อนในกระหายน้ำ ระบบทางเดินปัสสาวะ ระบบทางเดินอาหาร เสมหะ และกลุ่มอาการอื่นตามตำราดั้งเดิม

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

• น้ำคั้นจากผล

• เปลือกผล

• เมล็ดใน

• ราก

• ใบ

• เถา

แตงอุลิตมีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชหลายส่วนเป็นเครื่องยา โดยน้ำคั้นจากผลและเปลือกผลมีรสหวานเย็น เมล็ดในมีรสมันหวาน ส่วนราก ใบ และเถามีรสฝาดเย็น

เมล็ดในหมายถึงเนื้อด้านในของเมล็ดที่แยกจากเปลือกหุ้มเมล็ด ไม่ได้หมายถึงการใช้ผลหรือเมล็ดทั้งเมล็ดแทนกันโดยอัตโนมัติ

🍃 รสยา

• น้ำคั้นจากผล : รสหวานเย็น

• เปลือกผล : รสหวานเย็น

• เมล็ดใน : รสมันหวาน

• ราก ใบ และเถา : รสฝาดเย็น

แตงอุลิตมีรสยาหลายลักษณะตามส่วนของพืช โดยน้ำคั้นจากผลและเปลือกผลมีรสหวานเย็นเหมือนกัน ส่วนเมล็ดในมีรสมันหวาน ขณะที่ราก ใบ และเถามีรสฝาดเย็น

รสยาเป็นคุณลักษณะตามทฤษฎีเภสัชกรรมไทย ไม่ใช่หลักฐานยืนยันปริมาณสารสำคัญหรือฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของเครื่องยาโดยตรง

💊 สรรพคุณตามตำรา

🍉 น้ำคั้นจากผล — รสหวานเย็น

• แก้ร้อนในกระหายน้ำ

• แก้ปากเป็นแผล

• ขับปัสสาวะ

• แก้อาการอ่อนเพลียละเหี่ยใจ

• แก้อาการแน่น

🌿 เปลือกผล — รสหวานเย็น

• แก้ร้อนในกระหายน้ำ

• แก้ปากและลิ้นเป็นแผล

🌰 เมล็ดใน — รสมันหวาน

• ช่วยหล่อลื่นลำไส้

• แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ

• แก้ลมขึ้นเบื้องสูง (ความดันสูง)

• ขับเสมหะ

• แก้อาเจียนเป็นเลือด

• แก้ไอเรื้อรัง

🌱 ราก ใบ และเถา — รสฝาดเย็น

• แก้บิด

• แก้ท้องร่วง

สรรพคุณทั้งหมดเป็นองค์ความรู้ตามตำราเภสัชกรรมไทย ไม่ใช่หลักฐานยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคตามมาตรฐานการแพทย์ปัจจุบัน

🫖 วิธีใช้ตามตำรา

ใช้ น้ำคั้นจากผล เปลือกผล เมล็ดใน ราก ใบ และเถา เป็นเครื่องยาตามรสยาและสรรพคุณที่ระบุไว้

สำหรับน้ำคั้นจากผล เป็นการใช้ส่วนของน้ำจากเนื้อผล ส่วนเปลือกผลและเมล็ดในเป็นส่วนของพืชที่แยกเตรียมเป็นเครื่องยาต่างหาก

ข้อมูลต้นฉบับในรายการนี้ไม่ได้ระบุขนาดยา ความเข้มข้น ระยะเวลาการใช้ หรือกรรมวิธีเตรียมยาอย่างครบถ้วน จึงไม่ควรกำหนดสูตรหรือขนาดสำหรับรักษาโรคด้วยตนเอง

การรับประทานแตงโมเป็นอาหารแตกต่างจากการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชในขนาดยา โดยเฉพาะการใช้ราก ใบ เถา หรือเมล็ดในเพื่อรักษาความผิดปกติของระบบทางเดินปัสสาวะและระบบทางเดินอาหาร

📜 ข้อสังเกตทางเภสัชกรรมไทย

แตงอุลิตเป็นสมุนไพรที่มีสรรพคุณแตกต่างกันตามส่วนของพืช โดยน้ำคั้นจากผลและเปลือกผลมีรสหวานเย็นเหมือนกัน และมีสรรพคุณร่วมกันเกี่ยวกับการแก้ร้อนในกระหายน้ำและอาการในช่องปาก

อย่างไรก็ตาม น้ำคั้นจากผลมีสรรพคุณเพิ่มเติมเกี่ยวกับการขับปัสสาวะ แก้อาการอ่อนเพลียละเหี่ยใจ และอาการแน่น ขณะที่เปลือกผลมีการระบุเฉพาะอาการร้อนในและปากหรือลิ้นเป็นแผล

เมล็ดในมีรสมันหวานและมีการบันทึกสรรพคุณหลากหลาย ได้แก่ การหล่อลื่นลำไส้ แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ขับเสมหะ และกลุ่มอาการไอหรืออาเจียนเป็นเลือด

สำหรับราก ใบ และเถา มีรสฝาดเย็นเหมือนกัน และระบุสรรพคุณแก้บิดและท้องร่วง ซึ่งเป็นกลุ่มอาการที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินอาหาร

ความแตกต่างเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของการศึกษาเครื่องยาตามส่วนที่ใช้ ไม่ควรนำสรรพคุณจากส่วนหนึ่งไปกล่าวรวมว่าเป็นสรรพคุณของทุกส่วนของพืช

💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย

การศึกษาแตงอุลิตควรเชื่อมโยงส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณดังนี้

น้ำคั้นจากผล — หวานเย็น — แก้ร้อนใน กระหายน้ำ ปากเป็นแผล ขับปัสสาวะ แก้อ่อนเพลียละเหี่ยใจ และอาการแน่น

เปลือกผล — หวานเย็น — แก้ร้อนใน กระหายน้ำ ปากและลิ้นเป็นแผล

เมล็ดใน — มันหวาน — หล่อลื่นลำไส้ แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง ขับเสมหะ แก้อาเจียนเป็นเลือด และไอเรื้อรัง

ราก ใบ และเถา — ฝาดเย็น — แก้บิดและท้องร่วง

สามารถจัดสรรพคุณเพื่อช่วยจำเป็นสี่กลุ่ม ได้แก่

• กลุ่มความร้อนและอาการในช่องปาก : น้ำคั้นจากผลและเปลือกผล

• กลุ่มระบบทางเดินปัสสาวะ : น้ำคั้นจากผลและเมล็ดใน

• กลุ่มลำไส้และระบบทางเดินอาหาร : เมล็ดใน ราก ใบ และเถา

• กลุ่มเสมหะและอาการทางระบบหายใจ : เมล็ดใน

สำหรับนักศึกษาเภสัชกรรมไทย ควรจดจำความแตกต่างของน้ำคั้นจากผล เปลือกผล และเมล็ดใน ซึ่งแม้จะได้มาจากผลแตงโมเหมือนกัน แต่มีรสยาและสรรพคุณที่ระบุแตกต่างกัน

⭐ ข้อสังเกตสำคัญ

แตงอุลิตเป็นชื่อเก่าของแตงโม ไม่ใช่พืชต่างชนิดกัน

แตงโมมีชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับในปัจจุบันว่า Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai แต่ในเอกสารพฤกษศาสตร์และสมุนไพรรุ่นเก่าพบชื่อ Citrullus vulgaris Schrad. ซึ่งจัดเป็นชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์

ลักษณะเด่นของแตงโมคือใบเว้าเป็นแฉกลึก ดอกสีเหลือง ผลมีเปลือกสีเขียวและเนื้อฉ่ำน้ำ โดยพบทั้งพันธุ์เนื้อแดง เนื้อชมพู และเนื้อเหลือง

อีกประเด็นที่สำคัญคือการใช้คำว่า เมล็ดใน หมายถึงส่วนเนื้อของเมล็ดที่อยู่ภายในเปลือก ไม่ควรสับสนกับการใช้เมล็ดทั้งเมล็ดหรือเปลือกเมล็ด

สำหรับการใช้แก้ลมขึ้นเบื้องสูงตามตำรา ควรศึกษาตามระบบทฤษฎีแพทย์แผนไทย โดยไม่ตีความว่าการรับประทานเมล็ดแตงโมสามารถรักษาโรคความดันโลหิตสูงแทนยาแผนปัจจุบันได้

🧠 จุดจำง่าย

“แตงอุลิต ผลหวานเย็นแก้ร้อน เปลือกแก้ปากแผล เมล็ดมันหวานหล่อลื่นลำไส้ รากใบเถาฝาดเย็นแก้บิดท้องร่วง”

จดจำข้อมูลสำคัญดังนี้

• น้ำคั้นจากผล : หวานเย็น — ร้อนใน กระหายน้ำ ปากเป็นแผล ปัสสาวะ อ่อนเพลีย อาการแน่น

• เปลือกผล : หวานเย็น — ร้อนใน กระหายน้ำ ปากและลิ้นเป็นแผล

• เมล็ดใน : มันหวาน — ลำไส้ กระเพาะปัสสาวะ ลมเบื้องสูง เสมหะ อาเจียนเป็นเลือด ไอ

• ราก ใบ และเถา : ฝาดเย็น — บิด ท้องร่วง

เทคนิคช่วยจำ : “ผลคลายร้อน เปลือกแก้แผล เมล็ดแก้หลายระบบ รากใบเถาแก้ท้อง”

📚 ศัพท์น่ารู้

รสหวานเย็น : ลักษณะรสยาตามทฤษฎีเภสัชกรรมไทยที่มีคุณลักษณะหวานและเย็นร่วมกัน โดยมักเกี่ยวข้องกับการบำรุงหรือบรรเทาความร้อนในเครื่องยาบางชนิด

รสมันหวาน : ลักษณะรสยาที่มีความมันและหวานร่วมกัน เป็นการอธิบายคุณสมบัติของเครื่องยาตามการรับรู้รส ไม่ได้หมายถึงปริมาณไขมันหรือน้ำตาลโดยตรง

รสฝาดเย็น : ลักษณะรสยาที่มีความฝาดร่วมกับคุณลักษณะเย็น ตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทยมักสัมพันธ์กับแนวคิดการสมานและการระงับความร้อนในเครื่องยาบางชนิด

ร้อนในกระหายน้ำ : กลุ่มอาการตามภูมิปัญญาแพทย์แผนไทยที่สัมพันธ์กับความร้อนและความกระหายน้ำ อาจมีความหมายแตกต่างจากภาวะขาดน้ำตามการแพทย์ปัจจุบัน

ขับปัสสาวะ (Diuretic) : การเพิ่มปริมาณปัสสาวะที่ร่างกายขับออก โดยการพิสูจน์ฤทธิ์ขับปัสสาวะของสมุนไพรจำเป็นต้องศึกษาผลต่อการทำงานของไตและการขับน้ำหรือเกลือแร่

กระเพาะปัสสาวะอักเสบ (Cystitis) : ภาวะอักเสบของกระเพาะปัสสาวะซึ่งอาจเกิดจากการติดเชื้อหรือสาเหตุอื่น มีอาการปัสสาวะแสบขัด ปัสสาวะบ่อย หรือปวดบริเวณท้องน้อย

ลมขึ้นเบื้องสูง : คำอธิบายความผิดปกติของลมตามทฤษฎีแพทย์แผนไทย ซึ่งอาจสัมพันธ์กับกลุ่มอาการบริเวณส่วนบนของร่างกาย แต่ไม่สามารถเทียบตรงกับความดันโลหิตสูงในทุกกรณี

ความดันโลหิตสูง (Hypertension) : ภาวะที่มีความดันเลือดในหลอดเลือดแดงสูงอย่างต่อเนื่อง จำเป็นต้องได้รับการประเมินและควบคุมตามแนวทางการแพทย์

หล่อลื่นลำไส้ : คำอธิบายสรรพคุณที่เกี่ยวข้องกับการทำให้อุจจาระเคลื่อนผ่านลำไส้ได้สะดวกขึ้น แต่ยังไม่สามารถยืนยันกลไกดังกล่าวสำหรับเมล็ดในแตงโมจากข้อมูลตำราเพียงอย่างเดียว

บิด (Dysentery) : กลุ่มอาการท้องเสียที่อาจมีมูกหรือเลือดปนในอุจจาระ มักสัมพันธ์กับการติดเชื้อในลำไส้ จำเป็นต้องตรวจประเมินตามความรุนแรง

ท้องร่วง (Diarrhea) : ภาวะถ่ายอุจจาระเหลวหรือเป็นน้ำบ่อยกว่าปกติ อาจเกิดจากการติดเชื้อ อาหารเป็นพิษ ยา หรือโรคระบบทางเดินอาหาร

อาเจียนเป็นเลือด (Hematemesis) : อาการอาเจียนที่มีเลือดปน ซึ่งอาจเกิดจากเลือดออกในหลอดอาหาร กระเพาะอาหาร หรือทางเดินอาหารส่วนต้น ถือเป็นอาการที่ต้องได้รับการประเมินทางการแพทย์อย่างเร่งด่วน

ผลแบบแตง (Pepo) : ผลสดชนิดหนึ่งที่พบในพืชวงศ์ Cucurbitaceae มีเปลือกหุ้มภายนอกและเนื้อผลภายใน เช่น แตงโม แตงกวา และฟักทอง

🩺 ข้อมูลความปลอดภัยสมัยใหม่

แตงโม (Citrullus lanatus) เป็นผลไม้ที่มีน้ำเป็นองค์ประกอบหลัก มีคาร์โบไฮเดรต วิตามิน แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมีหลายชนิด โดยแตงโมเนื้อแดงมีสารไลโคปีน (Lycopene) ซึ่งเป็นสารในกลุ่มแคโรทีนอยด์ที่มีสีแดง

แตงโมยังมีกรดอะมิโนซิทรูลลีน (Citrulline) ซึ่งเกี่ยวข้องกับกระบวนการสร้างอาร์จินีนและไนตริกออกไซด์ในร่างกาย มีการศึกษาความสัมพันธ์กับการทำงานของหลอดเลือดและความดันโลหิต แต่ไม่สามารถนำข้อมูลดังกล่าวมาใช้ยืนยันว่าเมล็ดในแตงโมรักษาโรคความดันโลหิตสูงได้

เมล็ดแตงโมมีองค์ประกอบทางโภชนาการ เช่น โปรตีน ไขมัน และแร่ธาตุ แต่ข้อมูลทางคลินิกเกี่ยวกับการใช้เมล็ดในรักษากระเพาะปัสสาวะอักเสบ อาการไอ หรืออาเจียนเป็นเลือดยังมีไม่เพียงพอ

การบริโภคผลแตงโมตามปกติแตกต่างจากการใช้เปลือกผล ราก ใบ หรือเถาในรูปเครื่องยา ซึ่งจำเป็นต้องมีข้อมูลขนาดยาและความเป็นพิษเพิ่มเติม

สำหรับผู้ป่วยโรคความดันโลหิตสูง ไม่ควรหยุดหรือลดยารักษาความดันเพื่อใช้แตงโมหรือเมล็ดแตงโมทดแทน

🌳 จุดสังเกตทางพฤกษศาสตร์

แตงโมเป็นไม้เถาเลื้อยล้มลุกอายุปีเดียว ลำต้นทอดเลื้อยตามพื้นดินหรือเลื้อยพาดพันสิ่งพยุง มีลักษณะค่อนข้างเป็นเหลี่ยม แตกแขนงมาก และมีขนปกคลุม เถาอ่อนมีสีเขียว เมื่อเจริญเติบโตจะทอดยาวหลายเมตร มีมือเกาะออกตามข้อและมักแตกเป็น 2–3 แขนง

ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่ถึงรูปค่อนข้างกลม โดยมีรอยเว้าลึกเป็นแฉกประมาณ 3–5 แฉก และแต่ละแฉกอาจหยักเว้าเป็นแฉกย่อยอีกชั้นหนึ่ง ขอบใบไม่เรียบ ผิวใบค่อนข้างสากและมีขนปกคลุม ก้านใบยาว

ดอกเป็นดอกเดี่ยวสีเหลือง ออกตามซอกใบ มีดอกเพศผู้และดอกเพศเมียแยกกันอยู่บนต้นเดียวกัน กลีบดอกประมาณ 5 กลีบ ดอกเพศเมียมีรังไข่อยู่ใต้ฐานดอก ซึ่งสามารถสังเกตเห็นเป็นส่วนคล้ายผลขนาดเล็กก่อนดอกบาน

ผลเป็นผลสดแบบแตง รูปกลม รูปไข่ หรือรูปรี ขนาดแตกต่างกันตามสายพันธุ์ ผิวผลเรียบ มีสีเขียวอ่อนถึงเขียวเข้ม บางพันธุ์มีลายสีเขียวอ่อนสลับเข้ม เปลือกค่อนข้างหนา เนื้อผลฉ่ำน้ำ มีสีแดง ชมพู เหลือง หรือสีอ่อนตามสายพันธุ์

เมล็ดมีจำนวนมาก รูปรีแบน ผิวเรียบ อาจมีสีขาว ครีม น้ำตาล หรือดำ ภายในมีเนื้อเมล็ดสีขาวหรือสีครีม

แตงโมมีถิ่นกำเนิดในทวีปแอฟริกาและได้รับการนำไปปลูกแพร่หลายในหลายภูมิภาคของโลก โดยสามารถเจริญเติบโตได้ดีในสภาพอากาศอบอุ่น มีแสงแดดจัด และดินที่ระบายน้ำดี

🔎 การเปรียบเทียบกับแตงไทยและแตงกวา

แตงอุลิต (แตงโม)

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Citrullus lanatus (Thunb.) Matsum. & Nakai

วงศ์ : Cucurbitaceae

• เป็นไม้เถาเลื้อยล้มลุก

• ใบเว้าเป็นแฉกลึก

• ผลขนาดใหญ่ เนื้อฉ่ำน้ำ

• ใช้น้ำคั้นจากผล เปลือกผล เมล็ดใน ราก ใบ และเถาเป็นเครื่องยา

• มีรสหวานเย็น มันหวาน และฝาดเย็น แตกต่างกันตามส่วนที่ใช้

แตงไทย

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cucumis melo L.

วงศ์ : Cucurbitaceae

• เป็นไม้เถาเลื้อยล้มลุก

• ใบรูปค่อนข้างกลมถึงรูปไต

• ผลสุกมักมีกลิ่นหอม

• ใช้ใบและดอกรสจืดตามตำรา

• มีสรรพคุณแก้ไข้และลดความร้อน

แตงกวา

ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cucumis sativus L.

วงศ์ : Cucurbitaceae

• เป็นไม้เถาเลื้อยล้มลุก

• ใบรูปหัวใจ ขอบใบหยักเป็นแฉก

• ผลทรงกระบอกยาว สีเขียว

• ใช้ผลรสเย็นตามตำรา

• มีสรรพคุณขับปัสสาวะและแก้ปัสสาวะขัด

ข้อควรจำ: พืชทั้งสามชนิดอยู่ในวงศ์แตงเหมือนกัน แต่แตงโมอยู่ในสกุล Citrullus ส่วนแตงไทยและแตงกวาอยู่ในสกุล Cucumis จึงมีความแตกต่างทั้งลักษณะทางพฤกษศาสตร์และข้อมูลการใช้เป็นเครื่องยา

📝 หมายเหตุเพื่อการศึกษา

แตงอุลิต หรือแตงโม เป็นสมุนไพรในกลุ่มพืชจำพวกเถา–เครือที่ใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชหลายส่วนเป็นยา โดยมีรสยาและสรรพคุณแตกต่างกันอย่างชัดเจน

นักศึกษาเภสัชกรรมไทยควรจดจำว่า น้ำคั้นจากผลและเปลือกผลมีรสหวานเย็น เมล็ดในมีรสมันหวาน ส่วนราก ใบ และเถามีรสฝาดเย็น พร้อมศึกษาสรรพคุณของแต่ละส่วนให้ถูกต้อง

สำหรับการสอบเภสัชวัตถุ ควรให้ความสำคัญกับการจำแนกส่วนที่ใช้เป็นยา โดยเฉพาะความแตกต่างระหว่างน้ำคั้นจากผล เปลือกผล และเมล็ดใน รวมถึงการจดจำว่าแตงอุลิตเป็นชื่อเก่าของแตงโม ไม่ใช่สมุนไพรคนละชนิด

PikadThai.com — ศูนย์กลางองค์ความรู้แพทย์แผนไทย