BOTANICAL PROFILE
เพกา
Oroxylum indicum (L.) Kurz วงศ์: Bignoniaceae
OVERVIEW
รายละเอียดเบื้องต้น
เพกาเป็น ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ลำต้นตั้งตรง แตกกิ่งไม่มาก เรือนยอดค่อนข้างโปร่ง ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกหลายชั้นขนาดใหญ่ มักรวมอยู่บริเวณปลายกิ่ง ดอกมีขนาดใหญ่ สีม่วงแดงถึงม่วงคล้ำ ออกเป็นช่อบริเวณปลายยอด และมักบานในเวลากลางคืน ผลเป็น ฝักแบนยาวคล้ายดาบ ภายในมีเมล็ดแบนจำนวนมากและมีปีกบางล้อมรอบ เป็นลักษณะเด่นของพืชชนิดนี้ เพกาเป็นไม้ในวงศ์ Bignoniaceae และมีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติรวมถึงประเทศไทย
MAIN PROPERTIES
สรรพคุณและรายละเอียด
🌿 เพกา
แหล่งอ้างอิงระบุว่า เพกาเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง โดยใช้เป็นยาทั้งหมด 5 ส่วน ได้แก่ เปลือกต้น, ฝักแก่, ฝักอ่อน, เมล็ดแก่ และราก ซึ่งแต่ละส่วนมีรสยาและสรรพคุณแตกต่างกัน
🌳 เปลือกต้น
🌿 รสยา
รสฝาดเย็นขมเล็กน้อย
✨ สรรพคุณ
- สมานแผล
- ทำให้น้ำเหลืองปกติ
- ดับพิษโลหิต
🧪 วิธีใช้ตามแหล่งอ้างอิง
ตำกับสุรา ใช้ทาหรือพ่นตามตัวสตรีที่ทนการอยู่ไฟไม่ได้ โดยระบุว่าทำให้หนังชา
การใช้ดังกล่าวเป็นวิธีตามองค์ความรู้ดั้งเดิมในการดูแลสตรีหลังคลอด ไม่ควรนำไปใช้เองโดยปราศจากการประเมินและกำกับดูแลจากผู้ประกอบวิชาชีพที่เหมาะสม
🌿 ฝักแก่
🌿 รสยา
รสขม
✨ สรรพคุณ
- แก้ร้อนใน
- แก้กระหายน้ำ
🌱 ฝักอ่อน
🌿 รสยา
รสขมร้อน
✨ สรรพคุณ
- ขับผายลม
🫘 เมล็ดแก่
🌿 รสยา
รสขม
✨ สรรพคุณ
- ระบายท้อง
🌱 ราก
🌿 รสยา
รสฝาดขมน้อย
✨ สรรพคุณ
- บำรุงธาตุ
- ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร
- แก้ท้องร่วง
- ใช้ภายนอกแก้บวมอักเสบ
🧪 วิธีใช้ตามแหล่งอ้างอิง
ฝนรากกับน้ำปูนใส ใช้ทาแก้บวมอักเสบ
แหล่งอ้างอิงไม่ได้ระบุ สัดส่วน ปริมาณ หรือระยะเวลาในการใช้ จึงไม่ควรกำหนดเพิ่มเติมขึ้นเอง
ข้อมูลส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณทั้ง 5 ส่วนข้างต้นตรงกับชุดข้อมูลเภสัชกรรมไทยที่บันทึกเพกาในลำดับเดียวกัน คือ เปลือกต้น → ฝักแก่ → ฝักอ่อน → เมล็ดแก่ → ราก Vayo Farm
💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย
🌳 เปลือกต้น
ฝาดเย็นขมเล็กน้อย → สมานแผล • น้ำเหลืองปกติ • ดับพิษโลหิต
🌿 ฝักแก่
ขม → ร้อนใน • กระหายน้ำ
🌱 ฝักอ่อน
ขมร้อน → ขับผายลม
🫘 เมล็ดแก่
ขม → ระบายท้อง
🌱 ราก
ฝาดขมน้อย → บำรุงธาตุ • เกิดน้ำย่อยอาหาร • แก้ท้องร่วง • ฝนน้ำปูนใสทาแก้บวมอักเสบ
จุดจำง่ายของเพกา คือ
“เปลือกสมาน — ฝักแก่ดับร้อน — ฝักอ่อนขับลม — เมล็ดระบาย — รากบำรุงธาตุ”
📚 ศัพท์น่ารู้
อยู่ไฟ
เป็นวิธีดูแลมารดาหลังคลอดตามภูมิปัญญาไทยดั้งเดิม โดยอาศัยความร้อนและวิธีประกอบอื่นตามตำรับหรือประเพณี เพื่อช่วยฟื้นฟูร่างกายหลังคลอด
น้ำเหลือง
ในบริบทของตำราแพทย์แผนไทย คำว่า น้ำเหลือง มีความหมายตามทฤษฎีดั้งเดิม และอาจสัมพันธ์กับแผล ผิวหนัง หรือของเหลวในร่างกาย ไม่ควรตีความตรงกับระบบน้ำเหลืองในการแพทย์ปัจจุบันทุกกรณี
พิษโลหิต
เป็นคำในองค์ความรู้แพทย์แผนไทย ใช้อธิบายความผิดปกติที่สัมพันธ์กับ โลหิตและพิษตามทฤษฎีดั้งเดิม ไม่ใช่ชื่อโรคทางโลหิตวิทยาในการแพทย์ปัจจุบัน
บำรุงธาตุ
หมายถึงการช่วยส่งเสริมหรือปรับการทำงานของธาตุตามทฤษฎีแพทย์แผนไทย โดยในรายการนี้สัมพันธ์กับ การเกิดน้ำย่อยอาหารและระบบทางเดินอาหาร
⚠️ หมายเหตุ
ข้อมูลสมุนไพรนี้จัดทำเพื่อเผยแพร่ความรู้และใช้ประกอบการศึกษาเท่านั้น มิใช่คำแนะนำการรักษา การสั่งใช้ยา หรือคำแนะนำจากแพทย์หรือแพทย์แผนไทย ไม่ควรนำข้อมูลไปปรุงยา ใช้ยา หรือปรับเปลี่ยนการรักษาด้วยตนเองโดยปราศจากการประเมินและกำกับดูแลจากแพทย์หรือแพทย์แผนไทยที่เหมาะสม