🌿 เถาเกล็ดนาคราช (เกล็ดนาคราช)

หมวดสมุนไพร : พืชจำพวกเถา–เครือ

เถาเกล็ดนาคราช เป็นไม้เถาเลื้อยอิงอาศัยในวงศ์ตีนเป็ด (Apocynaceae) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Dischidia imbricata (Blume) Steud. ลำต้นมีขนาดเล็ก เลื้อยเกาะตามต้นไม้และก้อนหิน มีรากฝอยออกตามข้อ ใบเดี่ยวเรียงตรงข้ามเป็นคู่ ลักษณะอวบหนาและโค้งนูนคล้ายกระทะคว่ำ โดยใบมักแนบหรือซ้อนเกยกันบนพื้นผิวที่เกาะจนดูคล้ายเกล็ด ดอกขนาดเล็กสีขาวนวลถึงเหลืองอ่อน และมีผลเป็นฝักเรียวยาว

ตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย เถาเกล็ดนาคราชใช้เถาเป็นเครื่องยา มีรสเย็น มีสรรพคุณเกี่ยวกับการแก้พิษจากสัตว์มีพิษและถอนพิษต่าง ๆ นอกจากนี้ตำราอ้างอิงยังบันทึกการนำเถามาคั่วให้เหลืองแล้วดองสุรา เพื่อใช้เกี่ยวกับโลหิตระดูและอาการปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

เถา

เถาเป็นส่วนที่ใช้เป็นเครื่องยาตามตำราอ้างอิง มีลักษณะเป็นลำต้นขนาดเล็ก ทอดเลื้อยเกาะไปตามต้นไม้หรือพื้นผิวอื่น มีข้อและปล้องพร้อมรากฝอยสำหรับยึดเกาะ

ตำราอ้างอิงระบุการใช้เถาทั้งในรูปเครื่องยารสเย็น และการนำเถาไปผ่านกรรมวิธีคั่วให้เหลืองแล้วดองสุรา โดยมีสรรพคุณที่บันทึกแตกต่างกัน

ไม่ได้ระบุให้ใช้ใบ ดอก ผล เมล็ด หรือรากเป็นเครื่องยาในรายการนี้

🍃 รสยา

เถา : รสเย็น

รสเย็นเป็นลักษณะรสยาตามหลักเภสัชกรรมไทย ซึ่งมักสัมพันธ์กับแนวคิดการระงับความร้อนและบรรเทาความผิดปกติจากพิษร้อนในเครื่องยาบางชนิด

สำหรับเถาเกล็ดนาคราช ตำราอ้างอิงระบุสรรพคุณเกี่ยวกับการถอนพิษจากสัตว์มีพิษและพิษต่าง ๆ

อย่างไรก็ตาม รสเย็นเป็นการจำแนกคุณลักษณะเครื่องยาตามภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ได้เป็นหลักฐานยืนยันว่าสมุนไพรสามารถทำลายสารพิษหรือมีฤทธิ์ต้านพิษตามหลักพิษวิทยาสมัยใหม่

💊 สรรพคุณตามตำราอ้างอิง

🌿 เถา — รสเย็น

• แก้พิษตะขาบ

• แก้พิษแมงป่อง

• แก้พิษงู

• ถอนพิษต่าง ๆ

🍶 เถาที่คั่วให้เหลืองและดองสุรา

• ขับโลหิตระดู

• แก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

สรรพคุณดังกล่าวเป็นองค์ความรู้ตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลในการรักษาพิษสัตว์กัดต่อยหรือความผิดปกติของโลหิตระดูในมนุษย์

🫖 วิธีใช้ตามตำราอ้างอิง

การใช้เถารสเย็น

ตำราอ้างอิงระบุการใช้เถาเกี่ยวกับการแก้พิษตะขาบ แมงป่อง งู และถอนพิษต่าง ๆ แต่ไม่ได้กำหนดกรรมวิธีเตรียมยา ขนาดยา หรือวิธีใช้ไว้อย่างเฉพาะเจาะจง

การใช้เถาที่ผ่านกรรมวิธีคั่วและดองสุรา

ตำราอ้างอิงมีบันทึกให้นำเถาไปคั่วให้เหลือง แล้วดองสุรา โดยระบุสรรพคุณขับโลหิตระดูและแก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

อย่างไรก็ตาม ตำราไม่ได้กำหนดอัตราส่วนวัตถุดิบต่อสุรา ความเข้มข้น ระยะเวลาการดอง ขนาดรับประทาน หรือข้อมูลด้านความปลอดภัยที่เพียงพอ จึงไม่ควรนำข้อความดังกล่าวไปใช้เป็นสูตรเตรียมยาสำหรับรับประทานด้วยตนเอง

การใช้สุราเป็นตัวทำละลายอาจทำให้ชนิดและปริมาณสารที่สกัดได้แตกต่างจากการเตรียมเครื่องยาด้วยน้ำ จึงไม่ควรถือว่ากรรมวิธีทั้งสองให้ผลเหมือนกัน

📜 ข้อสังเกตทางเภสัชกรรมไทย

เถาเกล็ดนาคราชเป็นเครื่องยารสเย็นที่มีสรรพคุณตามตำราเกี่ยวข้องกับการถอนพิษ โดยเฉพาะพิษตะขาบ แมงป่อง งู และพิษต่าง ๆ

คำว่า ถอนพิษ ในบริบทแพทย์แผนไทยเป็นคำอธิบายสรรพคุณเกี่ยวกับการแก้หรือบรรเทาความผิดปกติจากพิษตามแนวคิดดั้งเดิม ไม่ได้ยืนยันว่าสมุนไพรสามารถยับยั้งเอนไซม์หรือสารพิษที่อยู่ในพิษสัตว์ได้จริง

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือการนำเถาไปผ่านกรรมวิธีคั่วให้เหลืองและดองสุรา ซึ่งตำราเชื่อมโยงกับสรรพคุณเกี่ยวกับโลหิตระดู แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของกระบวนการเตรียมเครื่องยาในภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนกรรมวิธีเตรียมไม่ได้เป็นหลักฐานยืนยันว่าคุณสมบัติทางเภสัชวิทยาของพืชเปลี่ยนไปตามสรรพคุณที่บันทึก จำเป็นต้องมีการศึกษาเปรียบเทียบสารสำคัญและผลทางชีวภาพเพิ่มเติม

💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย

สำหรับนักศึกษาเภสัชกรรมไทย ควรเชื่อมโยงส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณดังนี้

เถา — รสเย็น — แก้พิษตะขาบ แมงป่อง งู และถอนพิษต่าง ๆ

เถาคั่วให้เหลือง ดองสุรา — ขับโลหิตระดู แก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

สามารถแบ่งกลุ่มสรรพคุณเพื่อช่วยจดจำได้เป็น 2 กลุ่มสำคัญ ได้แก่

• กลุ่มพิษสัตว์ : แก้พิษตะขาบ แมงป่อง งู และถอนพิษต่าง ๆ

• กลุ่มโลหิตระดู : ขับโลหิตระดูและแก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

ข้อสำคัญคือควรจำแนกเถาเกล็ดนาคราชออกจากเถานาคราชที่ตำราอ้างอิงบันทึกไว้เป็นอีกรายการหนึ่ง เพราะแม้ชื่อจะใกล้เคียงกัน แต่ยังไม่ควรสรุปว่าเป็นเครื่องยาชนิดเดียวกัน

⭐ ข้อสังเกตสำคัญ

เถาเกล็ดนาคราชมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Dischidia imbricata (Blume) Steud. ซึ่งอยู่ในวงศ์ Apocynaceae ไม่ใช่วงศ์กระบองเพชร

ความโดดเด่นของพืชชนิดนี้คือใบที่โค้งนูนและแนบกับพื้นผิวที่เกาะ บางใบซ้อนเกยกันคล้ายเกล็ดตามลำตัวสัตว์ จึงเป็นลักษณะที่สัมพันธ์กับชื่อเรียกเกล็ดนาคราช

พืชชนิดนี้เป็นไม้เลื้อยอิงอาศัย มีน้ำยางสีขาว และสามารถสร้างรากตามข้อเพื่อยึดเกาะต้นไม้ได้

ชื่อเกล็ดนาคราชในภาษาไทยอาจทำให้สับสนกับพืชชนิดอื่น โดยเฉพาะพืชสกุล Dischidia ที่มีใบขนาดเล็กใกล้เคียงกัน รวมถึงเฟินบางชนิดที่มีชื่อพื้นเมืองคล้ายกัน

จึงต้องใช้ลักษณะใบ ลำต้น ดอก และผลร่วมกันในการพิสูจน์ชนิดพืช

🧠 จุดจำง่าย

“เถาเกล็ดนาคราช เถาเย็นถอนพิษ คั่วเหลืองดองสุรา ขับระดู แก้ปวดเอวหลัง”

จดจำข้อมูลสำคัญดังนี้

• ลักษณะพืช : ไม้เถาเลื้อยอิงอาศัย ใบคล้ายเกล็ด

• ส่วนที่ใช้ : เถา

• รสยา : เย็น

• สรรพคุณเด่น : แก้พิษตะขาบ แมงป่อง งู และถอนพิษต่าง ๆ

• กรรมวิธีตามตำรา : คั่วให้เหลืองแล้วดองสุรา

• สรรพคุณหลังเตรียมตามตำรา : ขับโลหิตระดู แก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

เทคนิคช่วยจำ : “เกล็ดนาคราช — เถาถอนพิษ คั่วดองแก้ระดู”

เทคนิคจำแนกพืช : “เถาเล็ก ยางขาว ใบเกล็ด รากเกาะไม้”

📚 ศัพท์น่ารู้

รสเย็น : ลักษณะรสยาตามหลักเภสัชกรรมไทยที่สัมพันธ์กับแนวคิดการระงับความร้อนในเครื่องยาบางชนิด ไม่ใช่หลักฐานยืนยันฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาโดยตรง

ถอนพิษ : สรรพคุณตามภูมิปัญญาแพทย์แผนไทยที่เกี่ยวกับการแก้หรือบรรเทาความผิดปกติจากพิษ ไม่ได้หมายถึงการกำจัดสารพิษตามกลไกทางชีวเคมีเสมอไป

พิษสัตว์กัดต่อย (Envenomation) : ภาวะที่พิษจากสัตว์เข้าสู่ร่างกายผ่านการกัดหรือต่อย โดยอาจส่งผลต่อเนื้อเยื่อ ระบบประสาท กล้ามเนื้อ หรือระบบไหลเวียนเลือดตามชนิดของพิษ

โลหิตระดู : เลือดประจำเดือนตามคำอธิบายในระบบแพทย์แผนไทย ซึ่งใช้ประกอบการศึกษาความผิดปกติของระบบสืบพันธุ์สตรี

ขับโลหิตระดู : สรรพคุณตามตำราแพทย์แผนไทยที่เกี่ยวข้องกับการขับหรือปรับการออกของระดู ไม่ได้ยืนยันฤทธิ์กระตุ้นมดลูกหรือปรับระดับฮอร์โมนตามหลักการแพทย์ปัจจุบัน

ระดูไม่ปกติ : ความผิดปกติของประจำเดือน ซึ่งอาจมีหลายลักษณะ เช่น รอบเดือนไม่สม่ำเสมอ เลือดออกมากผิดปกติ หรือมีอาการปวดร่วมด้วย จำเป็นต้องประเมินหาสาเหตุ

การคั่วเครื่องยา : กระบวนการใช้ความร้อนในการเตรียมวัตถุดิบสมุนไพรตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย โดยความร้อนอาจทำให้องค์ประกอบทางเคมีเปลี่ยนแปลงได้ แต่ไม่สามารถสรุปผลต่อประสิทธิภาพโดยไม่มีการศึกษา

การดองสุรา (Alcoholic Maceration) : การแช่วัตถุดิบในสุราเพื่อสกัดสารบางชนิด โดยชนิดและปริมาณสารที่ละลายออกมาขึ้นอยู่กับความเข้มข้นของแอลกอฮอล์ วัตถุดิบ และระยะเวลาที่ใช้

พืชอิงอาศัย (Epiphyte) : พืชที่เจริญเติบโตโดยอาศัยต้นไม้หรือพื้นผิวอื่นเป็นที่ยึดเกาะ แต่ไม่ได้ดูดอาหารจากเนื้อเยื่อของต้นไม้เจ้าบ้านโดยตรง

ใบเรียงตรงข้าม (Opposite Leaves) : การเรียงใบเป็นคู่บริเวณข้อเดียวกันของลำต้น ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญในการจำแนกพืชหลายชนิด

น้ำยาง (Latex) : ของเหลวที่พบในเนื้อเยื่อของพืชบางชนิด อาจมีสีขาวหรือสีอื่น โดยองค์ประกอบทางเคมีแตกต่างกันตามชนิดพืช

วงศ์ตีนเป็ด (Apocynaceae) : วงศ์พืชดอกที่มีสมาชิกทั้งไม้ต้น ไม้พุ่ม และไม้เลื้อย หลายชนิดมีน้ำยาง และมีองค์ประกอบทางเคมีแตกต่างกัน

🩺 ข้อมูลความปลอดภัยสมัยใหม่

เถาเกล็ดนาคราช (Dischidia imbricata) เป็นพืชในวงศ์ Apocynaceae ที่มีข้อมูลทางพฤกษศาสตร์และประวัติการใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้าน แต่ข้อมูลการศึกษาทางเภสัชวิทยาและพิษวิทยาสำหรับการใช้เป็นเครื่องยายังมีจำกัด

ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอสำหรับยืนยันประสิทธิผลของเถาเกล็ดนาคราชในการถอนพิษสัตว์กัดต่อย รักษาความผิดปกติของประจำเดือน หรือบรรเทาอาการปวดเอวปวดหลังจากความผิดปกติทางนรีเวช

การใช้เถาดองสุรายังมีความเสี่ยงเพิ่มเติมจากแอลกอฮอล์ ทั้งในด้านการระคายเคือง การเกิดปฏิกิริยาระหว่างยา และผลต่อสุขภาพเมื่อใช้ต่อเนื่อง

การประเมินความปลอดภัยของพืชชนิดนี้จำเป็นต้องศึกษาสารสำคัญในเถา ความเป็นพิษเฉียบพลันและระยะยาว ผลต่อระบบสืบพันธุ์ รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของสารประกอบหลังผ่านกรรมวิธีคั่วและดองสุรา

ข้อมูลประวัติการใช้สมุนไพรในตำราเป็นหลักฐานด้านภูมิปัญญา ไม่สามารถนำมาใช้ยืนยันความปลอดภัยหรือประสิทธิผลทางคลินิกได้โดยตรง

🌳 จุดสังเกตทางพฤกษศาสตร์

เถาเกล็ดนาคราชเป็นไม้เถาเลื้อยอิงอาศัย ลำต้นมีขนาดเล็กเรียว เจริญเลื้อยไปตามผิวเปลือกต้นไม้หรือก้อนหิน มีข้อและปล้องชัดเจน บริเวณข้อมีรากฝอยสำหรับยึดเกาะ ทุกส่วนของพืชมีน้ำยางสีขาว

ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามเป็นคู่ มีลักษณะเด่นคือแผ่นใบอวบหนา รูปร่างคล้ายโล่หรือกระทะคว่ำ มีส่วนโค้งนูนและแนบกับพื้นผิวที่เกาะ ใบกว้างประมาณ 1–3 เซนติเมตร ยาวประมาณ 1.5–4 เซนติเมตร โดยขนาดอาจแตกต่างกันตามสภาพการเจริญเติบโต

ใบมักมีสีเขียวและอาจมีแถบสีม่วงหรือสีคล้ำในบางบริเวณ ด้านล่างใบอาจมีสีแดงคล้ำถึงม่วง ขอบใบมักซ้อนเกยกันจนดูคล้ายเกล็ดเรียงตามลำต้น

ดอกออกเป็นช่อขนาดเล็กตามซอกใบ มีดอกย่อยประมาณ 1–5 ดอกในแต่ละกลุ่ม ดอกสีขาวนวลหรือเหลืองอ่อน กลีบดอกเชื่อมติดกันเป็นหลอดสั้น ปลายแยกเป็น 5 แฉก มีขนาดเล็กเพียงไม่กี่มิลลิเมตร

ผลเป็นฝักรูปทรงกระบอกเรียวยาว โดยทั่วไปยาวประมาณ 2–3 เซนติเมตร เมื่อแก่จะแตกออกตามแนวยาว ภายในมีเมล็ดขนาดเล็กจำนวนมาก แต่ละเมล็ดมีพู่ขนสีขาวช่วยในการกระจายพันธุ์ตามลม

เถาเกล็ดนาคราชพบในประเทศไทยและบางพื้นที่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเป็นพืชอิงอาศัยที่เจริญตามต้นไม้หรือบริเวณหินในพื้นที่ป่า

🔎 หมายเหตุด้านการจำแนก

ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ยอมรับ : Dischidia imbricata (Blume) Steud.

วงศ์ : Apocynaceae

ชื่อพ้อง : Conchophyllum imbricatum Blume และ Dischidia depressa C.B.Clarke ex King & Gamble

ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับชื่อ Dischidia imbricata (Blume) Steud. และระบุว่าพืชชนิดนี้มีการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในประเทศไทยและภูมิภาคใกล้เคียง

พืชที่ควรระวังการสับสน ได้แก่

เกล็ดมังกร — Dischidia nummularia R.Br.

เป็นไม้เลื้อยอิงอาศัยในวงศ์ Apocynaceae เช่นเดียวกัน แต่มีใบขนาดเล็ก รูปเกือบกลมคล้ายเหรียญหรือเบี้ย เรียงตรงข้ามตามลำต้น แตกต่างจากเถาเกล็ดนาคราชที่มีใบลักษณะโค้งนูนและแนบซ้อนเกยกัน

เกล็ดนาคราชที่เป็นเฟิน — Pyrrosia piloselloides (L.) M.G.Price

เป็นเฟินอิงอาศัยในวงศ์ Polypodiaceae มีลำต้นเป็นเหง้าทอดเลื้อย ใบขนาดเล็กค่อนข้างกลม และสืบพันธุ์ด้วยสปอร์ ไม่ใช่พืชดอกในวงศ์ Apocynaceae

การจำแนกเถาเกล็ดนาคราชจึงควรตรวจสอบลักษณะใบ ลำต้น การมีน้ำยาง และโครงสร้างดอกหรือผลร่วมกัน

📝 หมายเหตุเพื่อการศึกษา

เถาเกล็ดนาคราชเป็นสมุนไพรในกลุ่มพืชจำพวกเถา–เครือที่มีการใช้เถาเป็นเครื่องยารสเย็น โดยมีสรรพคุณสำคัญตามตำราอ้างอิงเกี่ยวกับการแก้พิษตะขาบ แมงป่อง งู และถอนพิษต่าง ๆ

นอกจากนี้ยังมีบันทึกการนำเถามาคั่วให้เหลืองแล้วดองสุรา เพื่อใช้ขับโลหิตระดูและแก้ปวดเอวปวดหลังเนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

นักศึกษาเภสัชกรรมไทยควรจดจำว่า เถารสเย็นใช้เกี่ยวกับการถอนพิษ ส่วนเถาคั่วให้เหลืองแล้วดองสุรามีบันทึกสรรพคุณเกี่ยวกับโลหิตระดู พร้อมศึกษาความแตกต่างของเถาเกล็ดนาคราชกับพืชที่มีชื่อใกล้เคียงกัน เพื่อให้สามารถจำแนกเครื่องยาได้อย่างถูกต้อง

ข้อมูลด้านสรรพคุณควรใช้เพื่อการศึกษาภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับรักษาพิษสัตว์หรือความผิดปกติทางนรีเวชด้วยตนเอง

PikadThai.com — ศูนย์กลางองค์ความรู้แพทย์แผนไทย