🌿 เถาวัลย์ปูน

ชื่อวิทยาศาสตร์: Cissus repanda Vahl
วงศ์: Vitaceae (วงศ์องุ่น)
หมวดพืช: พืชจำพวกเถา–เครือ
ชื่ออื่น: เถาพันซ้าย, เครือจุ้มจ้า, ส้มเฮียก, เครือเขาน้ำ, ส้มละออม

เถาวัลย์ปูนเป็นสมุนไพรประเภทไม้เถาเลื้อยในวงศ์องุ่น มีลำต้นทอดเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่นโดยอาศัยมือเกาะ เถาอ่อนมักมีขนปกคลุมและมีลักษณะเป็นสีนวล ใบเป็นใบเดี่ยวรูปไข่กว้างถึงรูปหัวใจ ขอบใบหยักหรือเป็นคลื่น ดอกมีขนาดเล็ก ผลเป็นผลแบบเบอร์รี เป็นพืชที่พบได้ตามป่าและบริเวณที่มีความชุ่มชื้นในภูมิภาคเอเชียเขตร้อน

เถาวัลย์ปูนมีการบันทึกการใช้เป็นเครื่องยาตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย โดยตำราอ้างอิงระบุการใช้ส่วนเถาและใบสด ซึ่งมีวิธีใช้และสรรพคุณแตกต่างกัน ส่วนเถามีรสจืดเบื่อเอียน ใช้ตามตำราเพื่อขับปัสสาวะ แก้กระษัย ขับเสมหะ และทำให้เส้นเอ็นหย่อน ส่วนใบสดมีบันทึกการนำมาขยี้กับปูนเอาฟองเพื่อใช้ทาบาดแผลสด

การศึกษาสมุนไพรชนิดนี้จำเป็นต้องให้ความสำคัญทั้งด้านการจำแนกพรรณไม้ ความถูกต้องของส่วนที่ใช้เป็นยา และความปลอดภัย โดยเฉพาะวิธีใช้ใบสดร่วมกับปูน ซึ่งอาจก่อให้เกิดการระคายเคืองหรืออันตรายต่อเนื้อเยื่อหากนำไปใช้กับบาดแผลจริง

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตามตำราอ้างอิง ระบุส่วนที่ใช้เป็นยา 2 ส่วน ได้แก่

1. เถา

ส่วนลำต้นที่มีลักษณะเป็นเถาเลื้อย ใช้เป็นเครื่องยาตามตำรา โดยมีการระบุรสยาและสรรพคุณเฉพาะส่วนเถา

2. ใบสด

ใบของพืชที่ยังไม่ผ่านกระบวนการทำให้แห้ง ตำราระบุวิธีใช้ร่วมกับปูนเพื่อทาภายนอกบริเวณบาดแผลสด

หมายเหตุ: ตำราอ้างอิงรายการนี้ไม่ได้ระบุราก ดอก ผล หรือเมล็ดเป็นส่วนที่ใช้เป็นยา จึงไม่เพิ่มเติมสรรพคุณของส่วนเหล่านั้นจากแหล่งอื่น

🍃 รสยา

เถา

รสจืดเบื่อเอียน

เป็นลักษณะรสยาที่ตำราอ้างอิงระบุไว้สำหรับเครื่องยาส่วนเถาโดยเฉพาะ

ใบสด

ตำราอ้างอิงไม่ได้ระบุรสยา

แม้ตำราจะกล่าวถึงการใช้ใบสดเป็นยา แต่ไม่ได้กำหนดรสยาของใบไว้ จึงไม่ควรนำรสจืดเบื่อเอียนของเถามาใช้แทนรสยาของใบโดยอัตโนมัติ

💊 สรรพคุณตามตำราอ้างอิง

1. เถา

รสจืดเบื่อเอียน

• ขับปัสสาวะ

• แก้กระษัย

• ขับเสมหะ

• ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

2. ใบสด

• ใช้ทาบาดแผลสด โดยมีกรรมวิธีเตรียมตามตำราให้นำใบสดมาขยี้กับปูนเอาฟอง

ข้อสังเกต: สรรพคุณทั้งหมดเป็นการบันทึกตามภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย มิได้หมายความว่ามีหลักฐานทางคลินิกยืนยันประสิทธิผลในการรักษาโรคตามการแพทย์ปัจจุบัน

🫖 วิธีใช้ตามตำราอ้างอิง

การใช้เถา

ตำราอ้างอิงระบุสรรพคุณของเถา ได้แก่ ขับปัสสาวะ แก้กระษัย ขับเสมหะ และทำให้เส้นเอ็นหย่อน แต่ไม่ได้กำหนดกรรมวิธีเตรียมยา วิธีบริหารยา ขนาดยา หรือความถี่ในการใช้ไว้อย่างเฉพาะเจาะจง

จึงไม่สามารถเพิ่มเติมวิธีต้ม ฝน บด หรือรับประทานเป็นขนาดยาตามตำราฉบับนี้ได้

การใช้ใบสด

ตำราอ้างอิงระบุวิธีใช้ว่า

“ใบสด ขยี้กับปูนเอาฟอง ทาบาดแผลสด”

เป็นกรรมวิธีเตรียมเครื่องยาภายนอกตามภูมิปัญญาดั้งเดิม โดยนำใบสดมาขยี้ร่วมกับปูนให้เกิดฟอง แล้วใช้ฟองทาบริเวณบาดแผลสด

ตำราไม่ได้ระบุปริมาณใบ ปริมาณปูน ระยะเวลา หรือความถี่ในการใช้

คำเตือน: การบันทึกวิธีใช้นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ควรนำไปปฏิบัติกับบาดแผลจริง เนื่องจากปูนที่มีส่วนประกอบของแคลเซียมไฮดรอกไซด์มีฤทธิ์เป็นด่างและอาจทำอันตรายต่อเนื้อเยื่อ

📜 ข้อสังเกตทางเภสัชกรรมไทย

เถาวัลย์ปูนเป็นตัวอย่างของเครื่องยาที่มีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชโดยมีวัตถุประสงค์แตกต่างกันอย่างชัดเจน

ส่วนเถา ตำราอ้างอิงกำหนดรสจืดเบื่อเอียน และระบุสรรพคุณที่เกี่ยวข้องกับระบบขับถ่ายปัสสาวะ เสมหะ และเส้นเอ็นตามแนวคิดเภสัชกรรมไทย

ส่วนใบสด ตำราไม่ได้ระบุรสยา แต่บันทึกกรรมวิธีเตรียมร่วมกับปูนและการใช้ทาบาดแผลสด

ในแง่การศึกษารสยา คำว่า “จืดเบื่อเอียน” เป็นลักษณะรสผสมที่ควรจดจำตามต้นฉบับ ไม่ควรตัดเหลือเพียงรสจืดหรือรสเบื่อ เพราะอาจทำให้สาระด้านการจำแนกรสยาไม่ครบถ้วน

ส่วนคำว่า “ทำให้เส้นเอ็นหย่อน” เป็นคำอธิบายสรรพคุณตามระบบเภสัชกรรมไทย ไม่ควรแปลความว่าเป็นฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อหรือคลายเส้นเอ็นที่ได้รับการพิสูจน์ทางเภสัชวิทยาแล้ว

💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย

สำหรับนักศึกษาแพทย์แผนไทย ควรศึกษาเถาวัลย์ปูนโดยแบ่งข้อมูลออกเป็น 3 ประเด็นสำคัญ

ประเด็นที่ 1 — รสยา

เถาวัลย์ปูนมีรสจืดเบื่อเอียนในส่วนเถา ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการทบทวนหลักเภสัชกรรมไทย

ประเด็นที่ 2 — การจัดกลุ่มสรรพคุณ

สรรพคุณของเถาสามารถจัดกลุ่มเพื่อช่วยจำได้เป็น 3 กลุ่ม ได้แก่

• กลุ่มระบบขับถ่าย: ขับปัสสาวะ

• กลุ่มอาการตามตำรา: แก้กระษัย ขับเสมหะ

• กลุ่มเส้นเอ็น: ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

ประเด็นที่ 3 — ความแตกต่างของส่วนที่ใช้

ใบสดมีกรรมวิธีเตรียมเฉพาะสำหรับใช้ภายนอก ซึ่งแตกต่างจากส่วนเถาที่ตำราไม่ได้ระบุวิธีเตรียมไว้อย่างชัดเจน

การแยกข้อมูลเช่นนี้จะช่วยป้องกันการสลับส่วนที่ใช้และกรรมวิธีเตรียมยาในการเรียนเภสัชกรรมไทย

⭐ ข้อสังเกตสำคัญ

เถาวัลย์ปูนมีชื่อพื้นเมืองหลายชื่อ โดยชื่อหนึ่งที่พบใช้ร่วมกันคือ เถาพันซ้าย

อย่างไรก็ตาม ชื่อเถาพันซ้ายยังมีรายงานใช้กับพืชชนิดอื่น เช่น Spatholobus parviflorus ในวงศ์ Fabaceae ซึ่งแตกต่างจากเถาวัลย์ปูนในวงศ์ Vitaceae อย่างชัดเจน

จึงไม่ควรใช้ชื่อเถาพันซ้ายเพียงชื่อเดียวในการยืนยันชนิดเครื่องยา แต่ต้องตรวจสอบลักษณะใบ เถา มือเกาะ ดอก ผล และหลักฐานตัวอย่างพรรณไม้ร่วมกัน

อีกประเด็นหนึ่งคือ เถาวัลย์ปูนและเถาวัลย์เปรียงมีสรรพคุณบางข้อคล้ายกันในตำรา แต่เป็นพืชต่างชนิดและต่างวงศ์ จึงห้ามนำข้อมูลเครื่องยามาใช้แทนกันโดยไม่มีหลักฐาน

🧠 จุดจำง่าย

เถาวัลย์ปูน — เถารสจืดเบื่อเอียน ใบสดขยี้กับปูน

เถา

รสจืดเบื่อเอียน

• ขับปัสสาวะ

• แก้กระษัย

• ขับเสมหะ

• ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

ใบสด

ไม่ระบุรสยา

• ขยี้กับปูนเอาฟอง ทาบาดแผลสด ตามตำราอ้างอิง

เทคนิคช่วยจำ

“เถาปูน จืดเบื่อเอียน ขับฉี่ ขับเสมหะ แก้กระษัย เอ็นหย่อน ใบสดพอกแผล”

เป็นข้อความสำหรับจดจำความรู้ตามตำรา มิใช่คำแนะนำให้ใช้รักษาด้วยตนเอง

📚 ศัพท์น่ารู้

รสจืดเบื่อเอียน: ลักษณะรสยาผสมในระบบเภสัชกรรมไทย ซึ่งบันทึกไว้สำหรับเครื่องยาส่วนเถาของเถาวัลย์ปูน

กระษัย: กลุ่มอาการหรือโรคตามระบบการแพทย์แผนไทยที่มีการอธิบายแตกต่างกันตามชนิดของกระษัย ไม่สามารถเทียบตรงกับโรคใดโรคหนึ่งในการแพทย์ปัจจุบันได้โดยอัตโนมัติ

ขับปัสสาวะ: ในเภสัชกรรมไทยใช้กล่าวถึงสรรพคุณเกี่ยวกับการขับถ่ายปัสสาวะ ส่วนในทางเภสัชวิทยาสมัยใหม่ การพิสูจน์ฤทธิ์ขับปัสสาวะต้องอาศัยการศึกษาที่วัดผลได้

ขับเสมหะ: คำอธิบายสรรพคุณตามภูมิปัญญาดั้งเดิมที่สัมพันธ์กับเสมหะ โดยไม่จำเป็นต้องตรงกับกลไกการขับเสมหะของยาแผนปัจจุบันทุกประการ

เส้นเอ็นหย่อน: ศัพท์ตามตำราเภสัชกรรมไทยที่ใช้กล่าวถึงการทำให้เส้นเอ็นคลายจากความตึงตามแนวคิดดั้งเดิม ไม่ได้หมายถึงการยืดตัวของเอ็นที่พิสูจน์ทางกายวิภาคหรือชีวกลศาสตร์แล้ว

มือเกาะ (Tendril): โครงสร้างของพืชที่ช่วยยึดเกาะสิ่งพยุง ทำให้พืชเถาสามารถเลื้อยขึ้นไปตามต้นไม้หรือโครงสร้างต่าง ๆ

Vitaceae: วงศ์องุ่น เป็นวงศ์พืชดอกที่มีสมาชิกจำนวนมากเป็นไม้เถาเลื้อยและมีมือเกาะ

Calcium hydroxide: แคลเซียมไฮดรอกไซด์ เป็นสารประกอบที่พบในปูนขาวหรือปูนกินหมากบางชนิด มีฤทธิ์เป็นด่างและอาจกัดกร่อนเนื้อเยื่อ

 

🩺 ข้อมูลความปลอดภัยสมัยใหม่

หลักฐานทางเภสัชวิทยา

มีงานวิจัยเกี่ยวกับ Cissus repanda ในด้านฤทธิ์ต้านการอักเสบและฤทธิ์ระงับปวด โดยศึกษาสารสกัดจากรากและลำต้นในสัตว์ทดลอง

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Pharmacognosy Journal ปี 2011 รายงานผลการประเมินสารสกัดจากรากและลำต้นของพืชชนิดนี้ในแบบจำลองการอักเสบและความเจ็บปวดของหนูทดลอง โดยพบว่าสารสกัดบางส่วนให้ผลต่อการตอบสนองด้านการอักเสบและความเจ็บปวด ขณะที่บางแบบจำลองไม่พบผลที่ชัดเจน

อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาในสัตว์ทดลองยังไม่สามารถนำมายืนยันประสิทธิผลทางคลินิกในการรักษาอาการปวด อาการอักเสบ หรืออาการเกี่ยวกับเส้นเอ็นในมนุษย์ได้

หลักฐานเกี่ยวกับสรรพคุณตามตำรา

ยังไม่มีหลักฐานการทดลองทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าการใช้เถาวัลย์ปูนตามวิธีดั้งเดิมสามารถรักษากระษัย เพิ่มการขับปัสสาวะ ขับเสมหะ หรือทำให้เส้นเอ็นคลายตัวได้อย่างปลอดภัยและมีประสิทธิผล

นอกจากนี้ ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่เพียงพอรองรับการใช้ใบสดผสมปูนเพื่อเร่งการสมานบาดแผลในมนุษย์

ข้อมูลพิษวิทยา

ข้อมูลความเป็นพิษระยะยาว ขนาดยาที่ปลอดภัย และปฏิกิริยาระหว่างสารสกัดเถาวัลย์ปูนกับยาแผนปัจจุบันยังมีข้อจำกัด

แม้จะมีงานวิจัยในสัตว์ทดลองเกี่ยวกับฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาของพืชชนิดนี้ แต่ไม่ควรนำปริมาณสารสกัดที่ใช้ในการทดลองมาแปลงเป็นขนาดยาสำหรับมนุษย์โดยตรง

ข้อสรุปด้านความปลอดภัย: เถาวัลย์ปูนยังจำเป็นต้องมีการศึกษาด้านคุณภาพเครื่องยา ความเป็นพิษ และประสิทธิผลทางคลินิกเพิ่มเติม โดยเฉพาะความปลอดภัยของการใช้ใบสดร่วมกับปูนบนบาดแผล

🌳 จุดสังเกตทางพฤกษศาสตร์

ลักษณะลำต้น

เถาวัลย์ปูนเป็นไม้เถาเลื้อย ลำต้นมีลักษณะกลมและสามารถพาดพันต้นไม้อื่นได้ กิ่งอ่อนมีขนปกคลุม บางส่วนมีลักษณะเป็นสีนวลหรือมีขนสีน้ำตาลแดง

มีมือเกาะสำหรับช่วยยึดกับสิ่งพยุง โดยมือเกาะสามารถแตกแขนงได้หลายแขนง

ลำต้นเมื่อมีอายุมากขึ้นอาจมีเนื้อแข็งและผิวเปลือกเปลี่ยนแปลงตามระยะการเจริญเติบโต

ลักษณะใบ

ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่กว้างถึงรูปค่อนข้างกลม โคนใบเว้าเป็นรูปหัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบหยักหรือเป็นคลื่น บางใบอาจมีลักษณะเว้าตื้นคล้ายแบ่งเป็นสามแฉก

ใบมีขนาดค่อนข้างใหญ่ มีเส้นใบหลักแผ่ออกจากบริเวณโคนใบประมาณ 5–7 เส้น

ใบอ่อนมักมีขนปกคลุม ซึ่งอาจลดลงเมื่อใบเจริญเต็มที่

ลักษณะดอก

ดอกออกเป็นช่อบริเวณซอกใบหรืออยู่ตรงข้ามใบ ดอกมีขนาดเล็ก กลีบดอกประมาณ 4 กลีบ อาจมีสีชมพูถึงแดงคล้ำตามลักษณะของพืชและระยะการพัฒนา

ภายในดอกมีเกสรเพศผู้และเกสรเพศเมียตามโครงสร้างของดอกแต่ละประเภท

ลักษณะผลและเมล็ด

ผลเป็นผลสดแบบเบอร์รี มีขนาดเล็ก รูปร่างค่อนข้างกลมหรือคล้ายรูปไข่ โดยทั่วไปมีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 6–8 มิลลิเมตร

ภายในผลมีเมล็ดหนึ่งเมล็ด โดยผิวเมล็ดอาจมีสันหรือลวดลายนูนเล็กน้อย

ระบบราก

เป็นไม้เถาอายุหลายปี มีระบบรากใต้ดินทำหน้าที่ดูดน้ำและธาตุอาหาร รวมทั้งช่วยยึดลำต้น

ข้อมูลลักษณะรากโดยละเอียดควรศึกษาจากตัวอย่างพรรณไม้ที่ยืนยันชนิดแล้ว เพื่อไม่ให้สับสนกับพืชสกุล Cissus ชนิดอื่น

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

เถาวัลย์ปูนมีถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในภูมิภาคเอเชียเขตร้อน ตั้งแต่อนุทวีปอินเดียไปจนถึงจีนตอนใต้และภูมิภาคอินโดจีน

พบได้ในประเทศไทย เมียนมา ลาว กัมพูชา เวียดนาม และพื้นที่อื่นที่มีสภาพภูมิอากาศเหมาะสม

มักเจริญเติบโตตามบริเวณชายป่า ป่าละเมาะ และพื้นที่ที่มีต้นไม้หรือสิ่งพยุงสำหรับการเลื้อยเกาะ

🔎 หมายเหตุด้านการจำแนก

ชื่อวิทยาศาสตร์ของเถาวัลย์ปูนคือ Cissus repanda Vahl อยู่ในวงศ์ Vitaceae โดยเป็นชื่อชนิดพืชที่ได้รับการยอมรับในฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์สากล

ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์ที่พบ ได้แก่

• Cissus crenata Blume

• Cissus indica Rottler

• Vitis repanda (Vahl) Wight & Arn.

การตรวจสอบชื่อผู้ตั้งชื่อพบว่า International Plant Names Index (IPNI) และ Flora of China ใช้รูปแบบ Cissus repanda Vahl ส่วนฐานข้อมูล Plants of the World Online (POWO) แสดงรูปแบบผู้ตั้งชื่อแตกต่างออกไป แต่ยังยอมรับชนิดพืชเดียวกัน

ในประเทศไทยมีเอกสารสำรวจพรรณไม้และเอกสารวิชาการที่เชื่อมโยงชื่อเถาวัลย์ปูนกับ Cissus repanda จึงมีหลักฐานสนับสนุนการใช้ชื่อวิทยาศาสตร์นี้สำหรับฐานข้อมูล

อย่างไรก็ตาม ควรระวังการใช้ชื่อท้องถิ่น “เถาพันซ้าย” เนื่องจากมีรายงานใช้กับพืชชนิด Spatholobus parviflorus ในวงศ์ Fabaceae เช่นกัน ซึ่งไม่ใช่พืชชนิดเดียวกับเถาวัลย์ปูน

การตรวจสอบตัวอย่างพืชจริงจึงควรพิจารณาลักษณะใบ มือเกาะ ช่อดอก ผล และลักษณะทางพฤกษศาสตร์อื่นร่วมกัน เพื่อป้องกันความคลาดเคลื่อนในการจำแนกพรรณไม้และเครื่องยา

📝 หมายเหตุเพื่อการศึกษา

เถาวัลย์ปูนเป็นสมุนไพรที่มีความสำคัญต่อการศึกษาหลักเภสัชกรรมไทยในด้านการแยกส่วนที่ใช้เป็นยา การจำแนกรสยาผสม และการศึกษากรรมวิธีเตรียมเครื่องยาภายนอกตามตำรา

สาระสำคัญตามตำราอ้างอิง คือ ส่วนเถามีรสจืดเบื่อเอียน มีสรรพคุณขับปัสสาวะ แก้กระษัย ขับเสมหะ และทำให้เส้นเอ็นหย่อน ส่วนใบสดมีบันทึกให้นำมาขยี้กับปูนเอาฟองเพื่อทาบาดแผลสด

นักศึกษาแพทย์แผนไทยควรจดจำข้อมูลตามต้นฉบับโดยไม่เพิ่มเติมรสยาให้ส่วนที่ไม่ได้ระบุ และต้องแยกความรู้ตามภูมิปัญญาดั้งเดิมออกจากหลักฐานประสิทธิผลและความปลอดภัยทางการแพทย์สมัยใหม่

โดยเฉพาะการใช้ปูนร่วมกับสมุนไพรบนบาดแผล ควรศึกษาในฐานะองค์ความรู้ทางประวัติศาสตร์เภสัชกรรมไทย ไม่ใช่แนวทางการดูแลบาดแผลด้วยตนเองในปัจจุบัน

PikadThai.com — ศูนย์กลางองค์ความรู้แพทย์แผนไทย