ส้มเสี้ยว

🌿 ส้มเสี้ยว

ส้มเสี้ยว เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบเป็นใบเดี่ยวเรียงสลับ แผ่นใบค่อนข้างกว้าง ปลายใบเว้าแบ่งออกเป็น 2 พู ลักษณะคล้ายใบชงโค ใบอ่อนมีรสเปรี้ยว

ดอกออกเป็นช่อ สีขาวอมเขียวถึงเหลืองอ่อน ผลเป็นฝักแบนยาว มีเมล็ดหลายเมล็ด

ตามแหล่งอ้างอิงหลัก ส่วนที่ใช้เป็นยา ได้แก่ ใบ และเปลือกต้น

🍃 ใบ

🌿 รสยา

รสเปรี้ยวจัด

✨ สรรพคุณ

• ฟอกโลหิตประจำเดือน  
• ขับปัสสาวะ  
• ถ่ายเสมหะ  
• แก้ไอ

🌳 เปลือกต้น

🌿 รสยา

รสฝาด

✨ สรรพคุณ

• แก้แผลเปื่อยพัง  
• ห้ามโลหิต  
• แก้ท้องเสีย  
• แก้บิด

💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย

ส้มเสี้ยวมีส่วนที่ใช้เป็นยา 2 ส่วน ซึ่งแยกจำได้ค่อนข้างชัดจากรสยา

🍃 ใบ → เปรี้ยวจัด → โลหิตประจำเดือน + ปัสสาวะ + เสมหะ + ไอ

🌳 เปลือกต้น → ฝาด → แผล + ห้ามเลือด + ท้องเสีย + บิด

จุดสำคัญคือ ใบเด่นในกลุ่ม “ขับและถ่าย” ส่วนเปลือกต้นเด่นในกลุ่ม “สมานและห้าม”

🧠 จุดจำง่าย

“ส้มเสี้ยว ใบเปรี้ยวขับโลหิต–ปัสสาวะ–เสมหะ เปลือกฝาดสมานแผล–ห้ามเลือด–แก้บิด”

หรือจำสั้น ๆ

ใบ → ขับ

เปลือก → สมาน

📚 ศัพท์น่ารู้

🩸 ฟอกโลหิตประจำเดือน

เป็นถ้อยคำตามองค์ความรู้แพทย์แผนไทย ใช้กล่าวถึงการช่วยปรับหรือแก้ความผิดปกติของโลหิตระดูตามแนวคิดดั้งเดิม ไม่ได้หมายถึงการทำให้เลือด “สะอาด” ตามความหมายทางสรีรวิทยาสมัยใหม่

หากประจำเดือนผิดปกติ ออกมากผิดปกติ เป็นก้อนจำนวนมาก มีเลือดออกระหว่างรอบ หรือมีอาการปวดรุนแรง ควรได้รับการตรวจหาสาเหตุ

💧 ขับปัสสาวะ

หมายถึงช่วยส่งเสริมการขับปัสสาวะตามองค์ความรู้ดั้งเดิม ไม่ได้หมายความว่าสามารถใช้รักษาโรคไต ภาวะบวมน้ำ หรือความผิดปกติของระบบทางเดินปัสสาวะได้ทุกชนิด

🫁 ถ่ายเสมหะ

เป็นศัพท์แพทย์แผนไทย หมายถึงการช่วยระบายความผิดปกติที่สัมพันธ์กับเสมหะออกจากร่างกาย ความหมายกว้างกว่าการขับเสมหะออกจากทางเดินหายใจเพียงอย่างเดียว

😷 แก้ไอ

เป็นสรรพคุณตามตำราเดิมในการบรรเทาอาการไอ ซึ่งอาการไออาจเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น การติดเชื้อ ภูมิแพ้ การระคายเคือง หรือโรคของระบบทางเดินหายใจ

🩹 แผลเปื่อยพัง

เป็นคำที่ใช้กล่าวถึงแผลซึ่งเนื้อเยื่อมีการเปื่อย แตก หรือสมานตัวไม่ดีตามลักษณะในตำรา หากเป็นแผลเรื้อรัง มีหนอง บวมแดง หรือแผลไม่หาย ควรตรวจหาสาเหตุ

🩸 ห้ามโลหิต

หมายถึงคุณสมบัติในการช่วยห้ามเลือดตามองค์ความรู้ดั้งเดิม โดยมักสัมพันธ์กับเครื่องยารสฝาด

หากมีเลือดออกมาก แผลลึก หรือเลือดไม่หยุด ควรได้รับการรักษาทางการแพทย์ ไม่ควรใช้สมุนไพรแทนการห้ามเลือดที่เหมาะสม

🚽 บิด

เป็นกลุ่มอาการถ่ายผิดปกติที่อาจมีอาการปวดเบ่ง ถ่ายเป็นมูก หรือมีเลือดร่วมด้วย หากถ่ายเป็นเลือด มีไข้สูง ปวดท้องมาก หรือมีภาวะขาดน้ำ ควรได้รับการตรวจรักษา

🌿 รสฝาด

เป็นรสยาตามหลักเภสัชกรรมไทย มักสัมพันธ์กับคุณสมบัติในการสมาน ห้ามเลือด และลดการถ่ายที่มากผิดปกติ จึงสอดคล้องกับสรรพคุณของเปลือกต้นส้มเสี้ยวในตำรา

🍋 รสเปรี้ยวจัด

เป็นรสยาที่เด่นในใบส้มเสี้ยว โดยใบอ่อนของพืชชนิดนี้มีรสเปรี้ยวจริงและมีการนำมาใช้เป็นอาหารในบางพื้นที่ด้วย

⚠️ หมายเหตุด้านชื่อวิทยาศาสตร์

เอกสารสมุนไพรไทยส่วนใหญ่ยังใช้ชื่อ Bauhinia malabarica Roxb. สำหรับส้มเสี้ยว

อนุกรมวิธานปัจจุบันของ Kew จัดชื่อนี้เป็นชื่อพ้องของ Piliostigma malabaricum (Roxb.) Benth.

ดังนั้นฐานข้อมูล PikadThai ควรแสดงชื่อปัจจุบันควบคู่กับชื่อเดิม เพื่อให้สามารถค้นข้อมูลจากทั้งตำราสมัยใหม่และเอกสารสมุนไพรไทยรุ่นเก่าได้

⚠️ หมายเหตุด้านชื่อพื้นบ้าน

ชื่อ “ส้มเสี้ยว” สามารถใช้เรียกพืชในกลุ่มชงโคมากกว่าหนึ่งชนิดในประเทศไทย

สำหรับรายการนี้ ลักษณะไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบรสเปรี้ยว และข้อมูลการใช้ใบกับเปลือกต้นตรงกับพืชที่รู้จักในชื่อเดิมว่า Bauhinia malabarica Roxb. หรือชื่อปัจจุบัน Piliostigma malabaricum (Roxb.) Benth.

หากนำไปใช้เป็นเครื่องยาจริง ควรตรวจสอบชนิดพืชให้ถูกต้องก่อนเสมอ

⚠️ หมายเหตุ

ข้อมูลสมุนไพรนี้จัดทำเพื่อเผยแพร่ความรู้และใช้ประกอบการศึกษาเท่านั้น มิใช่คำแนะนำการรักษา การสั่งใช้ยา หรือคำแนะนำจากแพทย์หรือแพทย์แผนไทย

ข้อมูลส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณยึดตามตำราต้นฉบับของฐานข้อมูล PikadThai ส่วนข้อมูลลักษณะพืชและชื่อวิทยาศาสตร์ใช้ฐานข้อมูลพฤกษศาสตร์และอนุกรมวิธานสมัยใหม่ประกอบ