🌿 นมแมว

ชื่ออื่นที่สำคัญ: น้ำจ้อย, ตราแป
หมวดพืช: พืชจำพวกเถา–เครือ
ชื่อวิทยาศาสตร์: Uvaria siamensis (Scheff.) L.L.Zhou, Y.C.F.Su & R.M.K.Saunders
วงศ์: Annonaceae (วงศ์กระดังงา)
ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์: Rauwenhoffia siamensis Scheff., Melodorum siamense (Scheff.) Bân

นมแมวเป็นสมุนไพรและไม้ดอกหอมพื้นเมืองของไทย จัดเป็นไม้พุ่มรอเลื้อยหรือไม้เถาเนื้อแข็ง อายุหลายปี มีลำต้นแตกกิ่งก้านมาก ใบเดี่ยวสีเขียวเข้ม ดอกสีเหลืองนวล มีกลิ่นหอมเด่นชัดในช่วงเย็นถึงกลางคืน ผลเป็นผลกลุ่มประกอบด้วยผลย่อยหลายผล เมื่อสุกมีสีเหลือง เป็นพืชที่มีเอกลักษณ์ทั้งด้านลักษณะดอกและกลิ่นหอม

ตามตำราอ้างอิง นมแมวจัดเป็นไม้เถายืนต้น โดยระบุการใช้เนื้อไม้และรากเป็นเครื่องยา มีรสฝาดเย็น และบันทึกสรรพคุณเกี่ยวกับการแก้ไข้หวัด เสมหะ และการขับระดู

นอกจากคุณค่าทางภูมิปัญญาเภสัชกรรมไทย นมแมวยังเป็นพืชที่ได้รับความสนใจในการศึกษาสารธรรมชาติ ทั้งสารจากใบและราก อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอสำหรับรับรองประสิทธิผลในการรักษาไข้หวัดหรือความผิดปกติเกี่ยวกับประจำเดือนในมนุษย์

🌱 ส่วนที่ใช้เป็นยา

ตำราอ้างอิงระบุส่วนที่ใช้เป็นยา 2 ส่วน ได้แก่

1. เนื้อไม้

ส่วนเนื้อของลำต้นที่พัฒนาเป็นเนื้อไม้ ใช้เป็นเครื่องยาตามตำราอ้างอิง โดยมีการระบุรสยาและสรรพคุณร่วมกับราก

2. ราก

ส่วนของพืชที่อยู่ใต้ดิน ทำหน้าที่ดูดน้ำและธาตุอาหาร ตำราอ้างอิงระบุให้ใช้เป็นเครื่องยาเช่นเดียวกับเนื้อไม้

หมายเหตุ: ตำราอ้างอิงไม่ได้ระบุการใช้ใบ ดอก ผล หรือเมล็ดเป็นยาในรายการนี้ จึงไม่นำสรรพคุณของส่วนอื่นจากแหล่งข้อมูลภายนอกมาเพิ่มเติม

แม้ดอกนมแมวจะมีชื่อเสียงด้านความหอม และผลสุกบางแหล่งระบุว่าสามารถรับประทานได้ แต่การใช้เป็นไม้ประดับหรืออาหารไม่ใช่หลักฐานว่าส่วนดังกล่าวเป็นเครื่องยาตามตำราอ้างอิง

🍃 รสยา

เนื้อไม้และราก

รสฝาดเย็น

ตำราอ้างอิงระบุเนื้อไม้และรากไว้ร่วมกัน โดยกำหนดรสยาเป็นรสฝาดเย็น ไม่ได้แจกแจงรสยาของแต่ละส่วนแยกจากกัน

ตามระบบเภสัชกรรมไทย รสฝาดเย็นเป็นการระบุลักษณะรสยาร่วมกัน ซึ่งควรจดจำตามต้นฉบับโดยไม่ตัดทอนให้เหลือเพียงรสฝาดหรือรสเย็น

การจำแนกรสยาเป็นองค์ความรู้ดั้งเดิม ไม่สามารถใช้รสยาเพียงอย่างเดียวในการพิสูจน์ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาหรือความปลอดภัยของพืชได้

💊 สรรพคุณตามตำราอ้างอิง

เนื้อไม้และราก

รสฝาดเย็น

• แก้ไข้หวัด

• ใช้เพื่อเสมหะ

• ใช้ขับระดู

ข้อสังเกตเกี่ยวกับถ้อยคำในตำรา: ข้อความ “ใช้เพื่อเสมหะ” คงถ้อยคำตามต้นฉบับ ซึ่งไม่ได้อธิบายกลไกหรือวิธีใช้ให้ชัดเจน จึงไม่เปลี่ยนเป็นคำว่า “ขับเสมหะ” หรือเพิ่มสรรพคุณอื่นโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

ส่วนคำว่า “ขับระดู” เป็นศัพท์ตามภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยที่เกี่ยวข้องกับการมีประจำเดือน ไม่ใช่หลักฐานว่านมแมวสามารถกระตุ้นการหดรัดตัวของมดลูกหรือรักษาภาวะประจำเดือนผิดปกติได้อย่างปลอดภัย

สรรพคุณทั้งหมดเป็นข้อมูลตามตำราอ้างอิง ไม่ใช่ข้อยืนยันประสิทธิผลทางคลินิก

🫖 วิธีใช้ตามตำราอ้างอิง

ตำราอ้างอิงระบุการใช้เนื้อไม้และรากของนมแมว โดยมีรสยาและสรรพคุณตามที่กล่าวข้างต้น แต่ไม่ได้กำหนดกรรมวิธีเตรียมยา วิธีบริหารยา ปริมาณเครื่องยา ขนาดยา หรือความถี่ในการใช้อย่างเฉพาะเจาะจง

จึงไม่ควรเพิ่มเติมวิธีต้ม ฝน บด หรือรับประทานเป็นขนาดยาตามตำราฉบับนี้

แม้แหล่งข้อมูลสมุนไพรบางแห่งจะมีบันทึกการนำเนื้อไม้และรากไปต้มดื่ม แต่เป็นข้อมูลจากเอกสารอื่น จึงไม่ถือเป็นกรรมวิธีที่ระบุในตำราอ้างอิงฉบับนี้

โดยเฉพาะการใช้เพื่อขับระดู ไม่ควรนำไปปฏิบัติด้วยตนเอง เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลเพียงพอเกี่ยวกับประสิทธิผล ขนาดที่ปลอดภัย และผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับระบบสืบพันธุ์

📜 ข้อสังเกตทางเภสัชกรรมไทย

นมแมวเป็นตัวอย่างของเครื่องยาที่ตำราอ้างอิงระบุการใช้มากกว่าหนึ่งส่วน ได้แก่ เนื้อไม้และราก โดยกำหนดรสยาและสรรพคุณร่วมกัน

การจำแนกรสยา

รสฝาดเย็นเป็นคุณลักษณะที่ตำรากำหนดสำหรับเครื่องยาทั้งสองส่วน ในการศึกษาควรจำแนกรสยาตามข้อความที่ปรากฏ ไม่ขยายความจนกลายเป็นข้ออ้างฤทธิ์รักษาโรคเพิ่มเติม

สรรพคุณเกี่ยวกับไข้และเสมหะ

ตำรากล่าวถึงการแก้ไข้หวัดและการใช้เพื่อเสมหะ ซึ่งสัมพันธ์กับการศึกษากลุ่มอาการตามแนวคิดการแพทย์แผนไทย แต่ไม่ได้อธิบายรายละเอียดของชนิดไข้หรือกลไกการออกฤทธิ์

สรรพคุณเกี่ยวกับระดู

การขับระดูเป็นอีกสรรพคุณหนึ่งที่มีบันทึกไว้ โดยควรศึกษาในกรอบศัพท์และภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ไม่ควรเชื่อมโยงกับกลไกทางฮอร์โมนหรือการกระตุ้นมดลูกโดยไม่มีผลการศึกษารองรับ

💡 คำแนะนำจากพิกัดไทย

สำหรับนักศึกษาแพทย์แผนไทย การศึกษานมแมวควรให้ความสำคัญกับ 3 ประเด็น

ประเด็นที่ 1 — ส่วนที่ใช้

ใช้เนื้อไม้และราก ไม่ใช่ส่วนดอกซึ่งเป็นส่วนที่คนทั่วไปรู้จักจากกลิ่นหอม

ประเด็นที่ 2 — รสยา

เนื้อไม้และรากมีรสฝาดเย็นร่วมกันตามตำราอ้างอิง

ประเด็นที่ 3 — สรรพคุณ

มีบันทึกสรรพคุณเกี่ยวกับไข้หวัด เสมหะ และการขับระดู ควรจดจำถ้อยคำตามตำราให้ถูกต้อง โดยเฉพาะคำที่ยังมีความหมายไม่ชัดเจน

การแยกส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณอย่างเป็นระบบจะช่วยให้นักศึกษาทบทวนเนื้อหาได้ง่ายขึ้น และลดความสับสนกับสมุนไพรชื่อใกล้เคียง เช่น นมวัว นมควาย หรือนมแมวป่า

⭐ ข้อสังเกตสำคัญ

1. นมแมวเป็นไม้เถาหรือไม้พุ่ม?

ตำราอ้างอิงระบุว่าเป็นไม้เถายืนต้น ขณะที่คำบรรยายทางพฤกษศาสตร์สมัยใหม่มักเรียกว่าไม้พุ่มรอเลื้อยหรือไม้เถาเนื้อแข็ง

ความแตกต่างนี้เกิดจากลักษณะการเจริญเติบโตของพืช โดยหากขึ้นในที่โล่งอาจมีลักษณะเป็นพุ่ม แต่เมื่อมีสิ่งพยุงก็สามารถเลื้อยพาดพันได้

จึงควรพิจารณาลักษณะวิสัยของพืชตามสภาพแวดล้อม ไม่ใช่อาศัยรูปร่างพุ่มเพียงอย่างเดียวในการจำแนก

2. ชื่อวิทยาศาสตร์เปลี่ยนแปลงตามระบบอนุกรมวิธาน

นมแมวมีประวัติการจัดจำแนกอยู่ในหลายสกุล ได้แก่ Rauwenhoffia, Melodorum และ Uvaria

ปัจจุบันฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับชื่อ Uvaria siamensis (Scheff.) L.L.Zhou, Y.C.F.Su & R.M.K.Saunders

ส่วนชื่อ Rauwenhoffia siamensis Scheff. และ Melodorum siamense (Scheff.) Bân เป็นชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์

3. ระวังความสับสนกับนมวัวและนมแมวป่า

ชื่อพื้นเมืองในกลุ่มพืชวงศ์กระดังงามีความซ้ำซ้อนกัน โดยเฉพาะชื่อที่เกี่ยวข้องกับนมแมว นมวัว นมควาย และพีพวน

ตัวอย่างเช่น Uvaria rufa Blume มีชื่อพื้นเมืองบางแห่งว่า นมแมวหรือนมแมวป่า แต่เป็นพืชคนละชนิดกับ Uvaria siamensis

จึงไม่ควรนำข้อมูลสรรพคุณของพืชเหล่านี้มารวมกันเพียงเพราะมีชื่อคล้ายกัน

🧠 จุดจำง่าย

นมแมว — ไม้เถายืนต้น

ส่วนที่ใช้: เนื้อไม้และราก

รสยา: ฝาดเย็น

สรรพคุณตามตำราอ้างอิง

• แก้ไข้หวัด

• ใช้เพื่อเสมหะ

• ใช้ขับระดู

เทคนิคช่วยจำ

“นมแมวหอมดอก แต่ใช้เนื้อไม้กับราก ฝาดเย็น แก้ไข้หวัด เกี่ยวกับเสมหะและระดู”

เป็นคำช่วยจำเพื่อการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำการใช้สมุนไพรรักษาโรคหรือขับประจำเดือนด้วยตนเอง

📚 ศัพท์น่ารู้

รสฝาดเย็น: ลักษณะรสยาผสมตามหลักเภสัชกรรมไทย ซึ่งใช้ในการจำแนกเครื่องยาตามคุณลักษณะที่ตำราระบุ

เนื้อไม้: เนื้อเยื่อของลำต้นที่พัฒนาเป็นเนื้อไม้ มีองค์ประกอบทางกายวิภาคแตกต่างจากเปลือกไม้และใบ

เสมหะ: หนึ่งในองค์ประกอบตามทฤษฎีตรีธาตุของการแพทย์แผนไทย มีความหมายตามบริบทที่อาจแตกต่างจากเสมหะในระบบทางเดินหายใจตามการแพทย์ปัจจุบัน

ระดู: คำที่ใช้เรียกประจำเดือนในระบบการแพทย์แผนไทย

ขับระดู: คำอธิบายสรรพคุณตามตำราที่เกี่ยวข้องกับการมีประจำเดือน โดยไม่ได้ระบุกลไกทางสรีรวิทยาที่ได้รับการพิสูจน์

ไม้พุ่มรอเลื้อย (Scandent shrub): พืชที่มีลักษณะเป็นพุ่ม แต่กิ่งหรือลำต้นสามารถทอดเลื้อยหรือพาดพันสิ่งพยุงได้

ผลกลุ่ม (Aggregate fruit): ผลที่พัฒนาจากรังไข่หลายอันของดอกเดียวกัน โดยแต่ละรังไข่เจริญเป็นผลย่อย

Annonaceae: วงศ์กระดังงา เป็นวงศ์พืชดอกที่มีสมาชิกหลายชนิด เช่น น้อยหน่า กระดังงา และนมแมว

Cytotoxicity: ความเป็นพิษต่อเซลล์ หรือความสามารถของสารในการลดการอยู่รอดของเซลล์ภายใต้เงื่อนไขการทดลอง

Acetogenins: กลุ่มสารธรรมชาติที่พบในพืชบางชนิดของวงศ์ Annonaceae มีโครงสร้างและฤทธิ์ทางชีวภาพหลากหลายชนิด โดยต้องประเมินความปลอดภัยของสารแต่ละชนิดแยกกัน

⚠️ ข้อควรระวัง / ข้อห้ามใช้

1. หญิงตั้งครรภ์

ตำราอ้างอิงระบุสรรพคุณขับระดู แต่ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอเกี่ยวกับความปลอดภัยของการใช้เนื้อไม้และรากนมแมวระหว่างตั้งครรภ์

จึงไม่แนะนำให้หญิงตั้งครรภ์ใช้เนื้อไม้หรือรากนมแมวเป็นยาสมุนไพรด้วยตนเอง

การระบุสรรพคุณขับระดูตามตำราไม่ได้เป็นหลักฐานว่านมแมวมีฤทธิ์กระตุ้นมดลูกหรือสามารถใช้ยุติการตั้งครรภ์ได้อย่างปลอดภัย

2. ผู้ที่มีประจำเดือนผิดปกติ

ผู้ที่มีประจำเดือนขาด ประจำเดือนมามากผิดปกติ เลือดออกระหว่างรอบเดือน หรือปวดท้องน้อยรุนแรง ควรได้รับการประเมินหาสาเหตุ

หากประจำเดือนขาดและมีโอกาสตั้งครรภ์ ควรตรวจการตั้งครรภ์ก่อนพิจารณาการใช้สมุนไพรใด ๆ ที่มีข้อกล่าวอ้างเกี่ยวกับการขับระดู

หากมีเลือดออกมากร่วมกับหน้ามืด อ่อนแรง หรือปวดท้องรุนแรง ควรได้รับการประเมินทางการแพทย์โดยเร็ว

3. ผู้ที่มีไข้หวัด

ไม่ควรใช้เนื้อไม้หรือรากนมแมวทดแทนการตรวจวินิจฉัยและการรักษาอาการไข้ เนื่องจากไข้และอาการคล้ายหวัดอาจเกิดจากโรคหลายชนิด

หากมีไข้สูงต่อเนื่อง หายใจลำบาก ซึม สับสน หรือมีอาการขาดน้ำ ควรพบแพทย์โดยเร็ว

4. ผู้ที่มีโรคประจำตัว

ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอเกี่ยวกับขนาดยาที่ปลอดภัยและปฏิกิริยาระหว่างสารสกัดนมแมวกับยาแผนปัจจุบัน

ผู้ที่มีโรคตับ โรคไต โรคหัวใจ หรือใช้ยาเป็นประจำไม่ควรรับประทานสารสกัดหรือเครื่องยาที่ไม่มีข้อมูลการควบคุมคุณภาพด้วยตนเอง

5. หญิงให้นมบุตรและเด็ก

ข้อมูลความปลอดภัยของการใช้เนื้อไม้หรือรากนมแมวเป็นยารับประทานในหญิงให้นมบุตรและเด็กยังมีข้อจำกัด จึงไม่แนะนำให้ใช้เพื่อรักษาอาการด้วยตนเอง

🩺 ข้อมูลความปลอดภัยสมัยใหม่

1. การศึกษาสารธรรมชาติจากใบนมแมว ปี 2024

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Chemistry & Biodiversity ปี ค.ศ. 2024 เรื่อง “Antioxidant, Cytotoxic, Anti-Glycation, and Anti-Tyrosinase Compounds from the Leaves of Uvaria siamensis” ศึกษาสารธรรมชาติจากใบนมแมว

นักวิจัยสามารถแยกสารใหม่ชื่อ siamheptene A ร่วมกับสารที่รู้จักแล้วอีก 8 ชนิด และประเมินฤทธิ์ทางชีวภาพด้วยการทดลองในห้องปฏิบัติการ

ผลการศึกษาพบว่า siamheptene A แสดงฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระในการทดสอบบางรูปแบบ และมีความเป็นพิษต่อเซลล์มะเร็งที่ทดสอบในระดับไม่รุนแรง ขณะที่ไม่พบฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียหรือเอนไซม์ไทโรซิเนสที่ชัดเจนภายใต้เงื่อนไขการทดลอง

การศึกษานี้ใช้สารที่แยกจาก ใบ ไม่ใช่เนื้อไม้หรือรากตามตำราอ้างอิง และเป็นการศึกษาระดับห้องปฏิบัติการ ไม่ใช่หลักฐานประสิทธิผลในการรักษาโรคในมนุษย์

2. การศึกษาสารธรรมชาติจากรากนมแมว ปี 2025

งานวิจัยในวารสาร ACS Omega ปี ค.ศ. 2025 เรื่อง “Lanostane Triterpenes, Flavanones and Acetogenins from the Roots of Uvaria siamensis and Their Cytotoxic Activity” ศึกษาองค์ประกอบทางเคมีของรากนมแมว

นักวิจัยแยกสารได้ 17 ชนิด รวมถึงสารกลุ่ม lanostane triterpenes ที่ค้นพบใหม่ 2 ชนิด และสารประกอบที่รู้จักแล้วอีก 15 ชนิด

มีการทดสอบความเป็นพิษต่อเซลล์มะเร็งปอดชนิด A549 และเซลล์มะเร็งปากมดลูกชนิด HeLa รวมถึงศึกษาผลต่อกระบวนการตายของเซลล์บางรูปแบบ

ผลการศึกษาพบว่าสารบางชนิด เช่น polycarpol, uvariamicin-II และ pinocembrin แสดงฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็งภายใต้เงื่อนไขการทดลอง

อย่างไรก็ตาม ความเป็นพิษต่อเซลล์มะเร็งในห้องปฏิบัติการไม่ใช่หลักฐานว่าสารหรือสมุนไพรสามารถรักษามะเร็งในมนุษย์ได้

งานวิจัยนี้ยังไม่ได้ยืนยันขนาดรับประทานที่ปลอดภัยของรากนมแมวหรือประสิทธิผลในการใช้ตามสรรพคุณดั้งเดิม

3. การศึกษาฤทธิ์ต่อเชื้อมาลาเรียในห้องปฏิบัติการ

มีงานวิจัยรายงานการแยกสารกลุ่ม dimeric chalcones จากราก Uvaria siamensis และทดสอบฤทธิ์ต่อเชื้อมาลาเรียในระดับห้องปฏิบัติการ

สารบางชนิดแสดงฤทธิ์ยับยั้งเชื้อภายใต้เงื่อนไขการทดลอง แต่ผลดังกล่าวยังไม่สามารถใช้ยืนยันการรักษามาลาเรียในมนุษย์ได้

นอกจากนี้ ตำราอ้างอิงฉบับนี้ไม่ได้กล่าวถึงการใช้รากนมแมวรักษามาลาเรีย จึงไม่ควรนำข้อมูลดังกล่าวมาเพิ่มเติมเป็นสรรพคุณตามตำรา

4. หลักฐานเกี่ยวกับไข้หวัดและเสมหะ

แม้ตำราอ้างอิงระบุสรรพคุณแก้ไข้หวัดและใช้เพื่อเสมหะ แต่ยังไม่มีหลักฐานการทดลองทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าเนื้อไม้หรือรากนมแมวสามารถรักษาโรคหวัด ลดไข้ หรือแก้ความผิดปกติเกี่ยวกับเสมหะในมนุษย์ได้อย่างปลอดภัยและมีประสิทธิผล

การศึกษาสารประกอบที่มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระหรือฤทธิ์ต่อเซลล์ไม่สามารถนำมาใช้ยืนยันสรรพคุณเหล่านี้โดยตรง

5. หลักฐานเกี่ยวกับการขับระดู

ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าเนื้อไม้หรือรากนมแมวมีประสิทธิผลในการกระตุ้นประจำเดือนหรือรักษาภาวะประจำเดือนผิดปกติ

นอกจากนี้ ยังขาดข้อมูลที่เพียงพอเกี่ยวกับผลต่อฮอร์โมนเพศ การหดรัดตัวของมดลูก การเจริญเติบโตของตัวอ่อน และความปลอดภัยระหว่างตั้งครรภ์

จึงไม่ควรนำสรรพคุณตามตำรามาใช้เป็นแนวทางรักษาความผิดปกติของประจำเดือนหรือภาวะขาดประจำเดือนด้วยตนเอง

6. ข้อจำกัดด้านพิษวิทยา

แม้มีการค้นพบสารธรรมชาติหลายชนิดจากใบและรากนมแมว แต่ยังไม่มีข้อมูลทางคลินิกเพียงพอสำหรับกำหนดขนาดยาที่ปลอดภัยของเนื้อไม้และราก รวมถึงความปลอดภัยจากการใช้ติดต่อกันเป็นเวลานาน

การศึกษาความเป็นพิษต่อเซลล์เป็นข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่ควรนำมาพิจารณาอย่างระมัดระวัง แต่ไม่สามารถใช้สรุปว่าการใช้เครื่องยาทั้งต้นหรือทุกส่วนจะมีความเป็นพิษในระดับเดียวกับสารบริสุทธิ์ที่แยกออกมา

🌳 จุดสังเกตทางพฤกษศาสตร์

ลักษณะลำต้น

นมแมวเป็นไม้พุ่มรอเลื้อยหรือไม้เถาเนื้อแข็ง อายุหลายปี หากขึ้นอยู่ในที่โล่งอาจมีลักษณะเป็นพุ่มขนาดเล็ก แต่เมื่อมีต้นไม้หรือสิ่งพยุงสามารถเลื้อยพาดพันได้

ลำต้นและกิ่งแก่มีเปลือกสีน้ำตาล เนื้อไม้ค่อนข้างเหนียว กิ่งอ่อนมีขนรูปดาวหรือขนกระจุกสีน้ำตาลปกคลุม

ความสามารถในการเจริญเติบโตทั้งแบบพุ่มและแบบเลื้อยเป็นลักษณะเด่นที่ช่วยอธิบายเหตุผลที่ตำราเก่าจัดนมแมวเป็นไม้เถา

ลักษณะใบ

ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับตามกิ่ง

แผ่นใบรูปรีถึงรูปขอบขนานแกมรูปใบหอก ปลายใบแหลม โคนใบมน ขอบใบเรียบ

ใบมีความยาวประมาณ 8–18 เซนติเมตร หรืออาจแตกต่างได้ตามสภาพการเจริญเติบโต

ผิวใบด้านบนสีเขียวเข้ม เนื้อใบค่อนข้างหนาและเหนียว ด้านล่างมีสีอ่อนกว่า และอาจพบขนบริเวณเส้นใบหรือก้านใบ

ลักษณะดอก

ดอกมีสีเหลืองนวลหรือสีครีมอมเหลือง ออกตามซอกใบ โดยอาจพบเป็นดอกเดี่ยวหรือเป็นกลุ่มสั้น ๆ

กลีบดอกมี 6 กลีบ เรียงเป็นสองชั้น ชั้นละ 3 กลีบ

กลีบดอกมีลักษณะหนาและค่อนข้างแข็ง กลีบชั้นนอกมีขนาดใหญ่กว่ากลีบชั้นในเล็กน้อย

ดอกมีกลิ่นหอมเด่นชัด โดยเฉพาะช่วงเย็นถึงกลางคืน ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญที่ทำให้นมแมวเป็นไม้ดอกหอมที่นิยมปลูกในประเทศไทย

ลักษณะผลและเมล็ด

ผลเป็นผลกลุ่ม ประกอบด้วยผลย่อยหลายผล

ผลย่อยมีลักษณะรูปรีหรือรูปไข่ ขนาดค่อนข้างเล็ก ผลอ่อนสีเขียว และเมื่อสุกเปลี่ยนเป็นสีเหลือง

ผลสุกบางแหล่งรายงานว่ามีกลิ่นหอมและสามารถรับประทานได้

ภายในผลมีเมล็ดหลายเมล็ด โดยเมล็ดมีเปลือกค่อนข้างแข็ง

ลักษณะราก

เป็นไม้พุ่มรอเลื้อยอายุหลายปี มีระบบรากทำหน้าที่ดูดน้ำและธาตุอาหาร รวมทั้งช่วยยึดลำต้น

ตำราอ้างอิงระบุการใช้รากเป็นเครื่องยา แต่ไม่ได้อธิบายลักษณะทางกายวิภาคของรากโดยละเอียด

การศึกษารากในฐานะเครื่องยาจึงควรอาศัยตัวอย่างพืชที่ยืนยันชนิดแล้วร่วมกับการตรวจลักษณะทางเภสัชเวท

ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์

Uvaria siamensis มีถิ่นกำเนิดและกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในภูมิภาคอินโดจีนถึงคาบสมุทรมลายูตอนเหนือ

มีรายงานพบในประเทศไทย เมียนมา ลาว กัมพูชา เวียดนาม และมาเลเซียบางพื้นที่

นมแมวสามารถพบตามชายป่า ป่าดิบแล้ง ป่าเบญจพรรณ และพื้นที่ป่าละเมาะที่มีสภาพเหมาะสม

ปัจจุบันยังมีการปลูกเป็นไม้ประดับในสวนและบริเวณบ้าน เนื่องจากมีทรงพุ่มสวยงามและดอกมีกลิ่นหอม

🔎 หมายเหตุด้านการจำแนก

1. ชื่อวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับ

Uvaria siamensis (Scheff.) L.L.Zhou, Y.C.F.Su & R.M.K.Saunders

วงศ์: Annonaceae

ฐานข้อมูล Plants of the World Online ของ Royal Botanic Gardens, Kew ยอมรับชื่อดังกล่าวเป็นชื่อหลักในปัจจุบัน

2. ชื่อพ้องทางวิทยาศาสตร์

ชื่อพ้องสำคัญ ได้แก่

• Rauwenhoffia siamensis Scheff.

• Melodorum siamense (Scheff.) Bân

• Melodorum fruticosum Lour.

• Fissistigma schefferi (Pierre ex Finet & Gagnep.) Merr.

การพบชื่อเหล่านี้ในเอกสารไม่ได้หมายความว่าเป็นพืชต่างชนิดกันเสมอไป เนื่องจากการศึกษาทางอนุกรมวิธานอาจจัดชื่อเดิมหลายชื่อเป็นชื่อพ้องภายใต้ชนิดที่ยอมรับในปัจจุบัน

3. การแยกจากนมแมวป่า

พืชบางชนิดในสกุล Uvaria มีชื่อพื้นเมืองใกล้เคียงกับนมแมว เช่น พีพวนน้อย (Uvaria rufa Blume) ซึ่งบางท้องถิ่นเรียกนมแมวป่า

พืชชนิดนี้มีลักษณะเป็นไม้เถาและมีผลเป็นผลกลุ่มคล้ายกัน แต่มีรายละเอียดของใบ ดอก และผลแตกต่างกัน

จึงไม่ควรใช้ชื่อพื้นเมืองเพียงอย่างเดียวในการระบุชนิดเครื่องยา

4. การแยกจากนมวัว

ในตำราอ้างอิงมีรายการนมวัวปรากฏถัดจากนมแมว โดยมีรายละเอียดส่วนที่ใช้ รสยา และสรรพคุณแตกต่างกัน

ดังนั้น ควรแยกฐานข้อมูลนมแมวกับนมวัวออกจากกัน และไม่ถือว่าชื่อใกล้เคียงกันหมายถึงพืชชนิดเดียวกัน

การจำแนกเครื่องยาควรใช้ลักษณะพฤกษศาสตร์ ตัวอย่างพรรณไม้อ้างอิง และชื่อวิทยาศาสตร์ประกอบร่วมกัน

📝 หมายเหตุเพื่อการศึกษา

นมแมวเป็นสมุนไพรที่มีความน่าสนใจทั้งด้านเภสัชกรรมไทย พฤกษศาสตร์ และการศึกษาสารธรรมชาติสมัยใหม่

สาระสำคัญตามตำราอ้างอิง

ส่วนที่ใช้: เนื้อไม้และราก

รสยา: ฝาดเย็น

สรรพคุณ: แก้ไข้หวัด ใช้เพื่อเสมหะ และใช้ขับระดู

นักศึกษาแพทย์แผนไทยควรจดจำข้อมูลตามต้นฉบับ โดยไม่เพิ่มเติมส่วนที่ใช้หรือสรรพคุณจากแหล่งอื่น และควรระมัดระวังถ้อยคำที่มีความหมายเฉพาะตามตำรา

ด้านพฤกษศาสตร์ ควรศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างชื่อ Uvaria siamensis กับชื่อพ้องในเอกสารเก่า พร้อมสังเกตลักษณะไม้พุ่มรอเลื้อย ใบเดี่ยวเรียงสลับ และดอกสีเหลืองนวลมีกลิ่นหอม

ในด้านวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ แม้มีงานวิจัยเกี่ยวกับสารสำคัญจากใบและราก แต่ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกเพียงพอที่จะรับรองประสิทธิผลตามสรรพคุณในตำรา โดยเฉพาะการใช้เกี่ยวกับระดู ซึ่งต้องให้ความสำคัญกับความปลอดภัยเป็นพิเศษ

PikadThai.com — ศูนย์กลางองค์ความรู้แพทย์แผนไทย